प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

षष्ठोऽङ्कः । १७१
अर्थ [श्लोक ३] — यह जटायु पंखों से रावण पर आक्रमण करके अपने
पराक्रम के अनुसार द्वन्द्व युद्ध कर रहा है । स्थिर रहता हुआ यह चोंचों से अच्छी
प्रकार से तीक्ष्णता से उनको चुभाता हुआ रावण को घेरने की चेष्टा कर रहा है ।
लोहे के बने कांटों के समान और वज्र की नोक के समान तीक्ष्ण नाखूनों से रावण
के वक्षःस्थल को भयानक रूप से अन्दर तक विदीर्ण कर रहा है, जैसे कि वज्र की
नाकों से विदीर्ण कर देने के कारण विषम पर्वत से शिलायें उखाड़ दी जाती हैं ॥३॥
संस्कृत व्याख्या — अयं जटायुः पक्षाभ्यां परिभूय एनं रावणं प्रहृत्य वीर्यविषयं
स्वस्य वीर्यस्य पराक्रमस्य विषयं स्वपराक्रमानुरूपं द्वन्द्वं युगलयुद्धं प्रत्यूहते प्रत्या-
क्रमणरूपेण युध्यते । अचलः युद्धे स्थिरः सन् तुण्डाभ्यां चण्डचञ्चुभ्यां सुनिघृष्ट तीक्ष्णं
सु सुष्टुप्रकारेण घृष्टं कतितं तीक्ष्णं यस्मिन् कर्मणि यथा स्यात्तथा संवेष्टनं सम्यक्
वेष्टनसहितं चेष्टते चेष्टां करोति । रावणस्य वपुषि चञ्चुभ्यामतीतीक्ष्णरूपेण प्रहरन्
तं वलयाकारेण आवर्तयितुं चेष्टते इत्यर्थः । आयसकण्टकैः लोहनिर्मितैः कण्टकैरिव
वज्राग्रैः कुटिशकोटिभिरिव तीक्ष्णैः निशितैः नखैः नखरैः वक्षसः रावणस्य वक्षःस्थलस्य
भीमान्तरं भीमं भयानकरूपेण आन्तरम् अभ्यन्तरभागः पाट्यते विदीर्यते, इव यथा
वज्राग्रैः दीर्यमाणविषमात् दीर्यमाणत्वात् विपाटनव्यापारात् अतः विषमात् भीषणात्
शैलात् पर्वतात् शिलाः पाषाणः पाट्यते उद्रियते । यथा वज्राग्रैः शैलानां शिलाः
पाट्यन्ते तथैव जटायोः नखैः रावणस्य वक्षसोन्तःभागः विपाट्य बहिः नीयते ॥३॥
व्याकरण — परि + √भू + क्त्वा (ल्यप्) = परिभूय । द्वौ द्वौ सह अभि-
व्यक्तौ = द्वन्द्व । सु + नि + घृष् + क्त = सुनिघृष्ट । √निज् + क्स्न (दीर्घ) = तीक्ष्ण ।
सम् + √वेष्ट् + ल्युट् (अन) = संवेष्टन । आयसैः कण्टकैः = आयसकण्टकैः । अयस्

• अण् = आयस । √कण्ट् + वुन् (अक) = कण्टक । शिलानां समूहः शिला +
  अण् = शैल ।
  छन्दः — शार्दूलविक्रीडित ।
  अलङ्कार — मालोपमा । एक नख उपमेय के अनेक उपमान आयसकण्टक
  तथा वज्राग्र होने से मालोपमा अलङ्कार है ।
  द्वितीयः — हन्त ! संक्रुद्धेन रावणेनासिना क्रव्यादिश्वरः स दक्षिणांसदेशे
  हतः ।
  उभौ — हा धिक् । पतितोऽत्रभवान् जटायुः ।
  प्रथमः — भोः कष्टम् । एष खलु तत्रभवान् जटायुः—
  कृत्वा स्ववीर्यसदृशं परमं प्रयत्नं
  क्रीडामयूरमिव शत्रुमचिन्तयित्वा ।
  दीप्तं निशाचरपतेरवधूय तेजो
  नागेन्द्रभग्नवनवृक्ष इवावसन्नः ॥४॥