सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

Pratimanatakam of Mahakavi Bhasa

महाकवि भास (व्याख्याकार: डॉ. श्रीकृष्ण कुमार) द्वारा

DevanagariHindipublished296 पृष्ठ

पृष्ठ 233, कुल 296 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 233

षष्ठोऽङ्कः [ १६६ ]
णिनि = हासिन् । निशायां चरति = निशा + √ चर् + ट = निशाचर । निशाचरणाम्
इन्द्रः = निशाचरेन्द्रः । निशायाः अर्धम् = निशार्धम् । परि + √ भू + क्त्वा (ल्यप्) =
परिभूय ।
छन्दः—वंशस्थ ।
अलङ्कार—यमक और उपमा । निशाचरेन्द्रेण और निशार्धचारिणा में यमक
अलङ्कार है । नीलोत्पलदाम वर्चसा में नीलोत्पलदाम उपमान निशाचरेन्द्र उपमेय
वर्चस् साधारण धर्म है । उपमा वाचक पद का लोप होने से वाचकलुप्तोपमा
समासगा अलङ्कार है । मृणालशुक्लोज्ज्वलदंष्ट्रहासिना में मृणाल उपमान, दंष्ट्रा
उपमेय, शुक्ल और उज्ज्वल साधारण धर्म है । उपमा वाचक पद का लोप होने से
वाचकलुप्तोपमा समासगा अलङ्कार है । मृगीव सीता में मृगी उपभान, सीता उपमेय
इव उपमावाचक पद तथा परिभूय नीयते साधारण धर्म हैं । अतः पूर्णोपमा है ।
द्वितीयः—एषा खलु तत्रभवती वैदेही—
विचेष्टमानेव भुजङ्गमाङ्गना
विधूयमानेव च पुष्पिता लता ।
प्रसह्य पापेन दशाननेन सा
तपोवनात् सिद्धिरिवापनीयते ॥२॥
[अन्वयः—विचेष्टमाना भुजङ्गमाङ्गना इव, विधूयमाना प्रष्पिता लता इव; सा
पापेन दशाननेन प्रसह्य तपोवनात् सिद्धिः इव अपनीयते ॥२॥ ]
हिन्दी रूपान्तर—
दूसरा—ये आदरणीय सीता—
अर्थ [श्लोक २]—तड़पती हुई सर्पिणी से समान और कांपती हुई पुष्पित
लता के समान वह सीता, पापी रावण के द्वारा बलपूर्वक तपोवन से मानो सिद्धि हो,
इस प्रकार ले जाई जा रही हैं ॥२॥
संस्कृत-व्याख्या—विचेष्टमाना समुपस्थितविपत्प्रतीकाराम विविर्ध चेष्टमाना
भुजङ्गमाङ्गना सर्पिणी यथा निगृह्य नीयमाना सर्पिणी आत्मानं मोचयितुं विविधं
चेष्टते, तथैवेयं सीता चेष्टमाना वर्तते । विधूयमाना पवनादिवेगेन कम्पमाना पुष्पिता
पुष्पादि समृद्धिसमृद्धा लता वल्लरी इव सा तत्र भवती जानकी पापेन पापकमंकारिणा
दशाननेन दश आननानि मुखानि यस्य तेन रावणेन प्रसह्य हठात् बलप्रयोगं
कृत्वा तपोवनात् अस्मात् आश्रमात् सिद्धिः इयं तपःफल सम्पद वर्तते सेव अपनीयते
अपहृत्यनीयते । अतः अस्य रक्षा कर्तव्येतिभावः ॥२॥
व्याकरण—वि + √ चेष्ट् + शानच् + टाप् = विचेष्टमाना । भुजङ्गमानाम्
अङ्गना = भुजङ्गमाङ्गना । भुजं कुटिलं गच्छति = भुजम् + √ गम् + खच् (मुम् का