प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

षष्ठोऽङ्कः
(ततः प्रविशतो वृद्धतापसौ)
उभौ—परित्रायन्तां परित्रायन्तां भवन्तः ।
प्रथमः— इयं हि नीलोत्पलदामवर्चसा
मृणालशुक्लोज्ज्वलदंष्ट्रहासिना ।
निशाचरेन्द्रेण निशार्धचारिणा
मृगीव सीता परिभूय नीयते ॥१॥
[अन्वय—नीलोत्पलदामवर्चसा मृणालशुक्लोज्ज्वलदंष्ट्रहासिना निशार्धचारिणा
निशाचरेन्द्रेण इयं सीता मृगी इव हि परिभूय नीयते ॥१॥]
हिन्दी रूपान्तर—
(तदनन्तर दो वृद्ध तपस्वी प्रवेश करते हैं)
दोनों—आप सब रक्षा करें, रक्षा करें।
पहला—
अर्थ [श्लोक १]—नीले कमलों की माला के समान कान्ति वाला अर्थात्
काले रंग का, कमलनाल के समान शुभ्र तथा उज्ज्वल दाढ़ों को दिखा कर हंसने
वाला आधी, रात में विचरण करने वाला यह राक्षसराज इस सीता को हरिणी के
समान, बलपूर्वक अपहरण करके ले जा रहा है ॥१॥
संस्कृत व्याख्या—नीलोत्पलदामवर्चसा नीलं कृष्णवर्णं यदुत्पलं नीलकमल-
मित्यर्थः तेषां दाम माला इव वर्चः कान्तिः वर्णः यस्य तादृशः, अत्यधिक श्यामल-
कान्तिः, मृणालशुक्लोज्ज्वलदंष्ट्रहासिना मृणालानि कमलनालाः तानीव शुक्लाः
शुभ्रवर्णाः उज्ज्वलाः कान्तिमत्यः याः दंष्ट्राः ताभिः हसति इति तादृशेन यदैव हसति
तदैव तस्य मृणालवत् शुक्लाः उज्ज्वलाश्च दंष्ट्राः भासन्ते, निशार्धचारिणा निशायाः
रजन्याः अर्धं निशार्धं तस्मिन् समये भ्रमति इति तथाभूतेन निशाचरेन्द्रेण निशा-
चराणां राक्षसानाम् इन्द्रेण स्वामिना राक्षसराजेन रावणेन इयम् एषा सीता जानकी
मृगी इव हरिणी इव परिभूय तिरस्कृत्य बलात् नीयते अपह्रियते । अयं राक्षसराजो
रावणः सीतां हठाद् अपहृत्य नयति ॥१॥
व्याकरण—नीलं च तदुत्पलं नीलोत्पलम् तेषां दाम इव वर्चः यस्य तेन =
नीलोत्पलदामवर्चसा । √वर्च् + असुन् = वर्चस् । उन् + √पल् + अच् = उत्पल ।
मृणालानीव शुक्लाः उज्ज्वलाश्च याः दंष्ट्राः ताभिः हसितुं शीलं यस्य तेन । मृण् +
कालन् = मृणालम् । √दंश् + ष्ट्रन् + टाप् = दंष्ट्रा । हसितुं शीलं यस्य स = हस् +