प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

पञ्चमोऽङ्कः [ १६७
(निष्क्रान्तौ)
[अन्वयः—मद्भुजाकृष्टनिस्त्रिंशकृत्तपक्षक्षतच्युतैः रुधिरैः आर्द्रगात्रं त्वां यम-
सादनं नयामि ॥२२॥]
हिन्दी रूपान्तर—
सीता—आर्यपुत्र ! रक्षा करो, रक्षा करो ।
रावण—(घूमते हुये देखकर) अरे, अपने पंखों की वायु के तेज प्रवाह से इस
वनप्रान्त को क्षुब्ध कर देने वाला तथा कठोर भयानक चोंच वाला यह जटायु मेरी
ओर दौड़ा आ रहा है। आः, अब ठहर—
अर्थ [श्लोक २२]—अपनी भुजाओं से खींचे गये तीक्ष्ण खड्ग से काटे
गये पंखों के घाव से गिरते रुधिर से भीगे शरीर वाले तुमको मैं यम के घर पहुँचा
देता हूँ ॥२२॥
(सीता और रावण दोनों निकल जाते हैं।)
इति पञ्चमोऽङ्कः
पाँचवा अङ्क पूरा हुआ।
संस्कृत-व्याख्या—मद्भुजाकृष्टनिस्त्रिंशकृत्तपक्षक्षतच्युतैः मम रावणस्य भुजाभ्यां
बाहुभ्याम् आकृष्टेन उद्धृतेन निस्त्रिंशेन तीक्ष्णखड्गेन कृत्तयोः छिन्नयोः पक्षयोः यत्
क्षतं व्रणः तस्मात् च्युतैः प्रवहमानैः रुधिरैः शोणितैः आर्द्रगात्रं आर्द्राणि क्लिन्नानि
गात्राणि अङ्गानि यस्य तथाभूतं त्वां जटायुषं यमसादनं यमस्य सादनं गृहं यमलोक-
मित्यर्थः नयामि प्रापयामि। त्वं मामभिभवितुमुद्यतः । अहं स्वभुजबलसामर्थ्येन खड्ग-
माकृष्य तव पक्षच्छेदं करिष्यामि तदनन्तरं ततः प्रवहमानैः रुधिरैः तव वपुः क्लिन्नं
भविष्यति । तदनन्तरं त्वं मरणमवाप्य यमलोकं गमिष्यसि ॥२२॥
व्याकरण—मम भुजाभ्याम् आकृष्टेन निस्त्रिंशेन कृत्तयोः पक्षयोः क्षतात्
च्युतैः = मद्भुजाकृष्टनिस्त्रिंशकृत्तपक्षक्षतच्युतैः । आ + √कृष् + क्त = आकृष्ट ।
निस् + त्रिंश = निस्त्रिंश । √क्षण् + क्त = क्षत । आर्द्राणि गात्राणि यस्य तम् =
आर्द्रगात्रम् । √अर्द् + रक् (दीर्घ) = आर्द्र । √गम् + त्रन् = गात्र । यमस्य साद-
नम् = यमसादनम् ।
छन्दः—अनुष्टुप् ।
अलङ्कार—पर्यायोक्त । मैं तुम्हारे प्राण नष्ट कर दूंगा, इस अर्थ का कथन
अन्य प्रकार से, यम के घर पहुँचा दूंगा, करने से पर्यायोक्त अलङ्कार है ।
स्वपक्षपवनोत्क्षेपक्षुभितवनखण्डः—स्वस्य पक्षयोः पवनस्य उत्क्षेपेण क्षुभितः
वनखण्डः येन सः ।
चण्डचञ्चुः—चण्डा चञ्चूः यस्य स । √चण्ड् + अच् = चण्ड । चञ्च् +
उन् = चञ्चु । स्त्रीलिङ्ग में—चञ्चु + अङ् = चञ्चू ।
इति भासविरचितप्रतिमानाटके डा० कृष्णकुमारकृतव्याख्यायाः
पञ्चमोऽङ्कः समाप्तः
—:०:—
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammu. Digitized by S3 Foundation USA