प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)
Pratimanatakam of Mahakavi Bhasa
महाकवि भास (व्याख्याकार: डॉ. श्रीकृष्ण कुमार) द्वारा
पृष्ठ 207, कुल 296 में से
संदर्भ में पढ़ेंपञ्चमोऽङ्कः [ १४३
अलङ्कार—स्वभावोक्ति। जलसेचन के तुरन्त बाद की अवस्था का स्वाभा-
विक वर्णन करने के कारण स्वभावोक्ति अलङ्कार है।
(विलोक्य) अये, इयं वैदेही। भोः ! कष्टम्—
योऽस्याः करः श्राम्यति दर्पणेऽपि
स नैति खेदं कलशं वहन्त्याः ।
कष्टं वनं स्त्रीजनसौकुमार्यं
समं लताभिः कठिनीकरोति ॥३॥
(उपेत्य) मैथिलि ! अपि तपो वर्धते ?
[अन्वयः—दर्पणे अपि अस्याः यः करः श्राम्यति, स कलशं वहन्त्याः खेदं न
एति। कष्टम्, स्त्रीजनसौकुमार्यं वनं लताभिः समं कठिनीकरोति ॥३॥
हिन्दी रूपान्तर—
(देखकर) अये, ये सीता हैं। हे लोगो ! कष्ट की बात है—
अर्थ [श्लोक ३]—दर्पण को उठाने में भी इसका जो हाथ थक जाता था,
वह हाथ घड़े को उठाते हुये भी थकावट के कष्ट को नहीं अनुभव कर रहा है।
कष्ट का विषय है कि स्त्रियों की सुकुमारता को वन, लताओं के साथ ही कठोर
बना देता है ॥३॥
संस्कृत व्याख्या—दर्पणमुखाद्यवलोकनावसरेषु आदर्शस्य करे धारणे अपि
अस्याः सीतायाः यः करः हस्तः श्राम्यति श्रमजनितायासमनुभवति, स एव करः कलशं
घटं वहन्त्याः धारयन्त्याः जलसेकनिमित्तं जलपूर्णं घटमुत्थाप्य आनयन्त्याः खेदं
श्रमजनितायासं न एति प्राप्नोति। आयासं न अनुभवति इत्यर्थः। कष्टम् अत्यधिक-
खेदावहोऽयं विषयः यत्, स्त्रीजनसौकुमार्यं स्त्रीजनस्य ललनानां सौकुमार्यं मार्दवं वनम्
अरण्यं लताभिः वल्लरीभिः समं सार्धं कठिनीकरोति कठोरं विदधाति। सर्वविध-
श्रमायासासहनशीलतां प्रददातीत्यर्थः। वने निवसन्त्योऽतिसुकुमारस्वभावा अपि
ललनाः कठोरगुणं सम्प्राप्य तत्र श्रमायासासहिष्णुतामापाद्यन्ति ॥३॥
व्याकरण—कृ + अच् = कर । स्त्रीजनस्य सौकुमार्यम् = स्त्रीजनसौकुमार्यम् ।
सुकुमारस्य भावः = सुकुमार + ष्यञ् = सौकुमार्य । अकठिनं कठिनं करोति = कठिन +
च्वि (दीर्घ) + करोति = कठिनीकरोति ।
छन्दः—उपेन्द्रवज्रा।
अलंकार—विषम, सहोक्ति और उपमा। अति कोमल सीता द्वारा वृक्ष
सेचनरूप कठोर कार्य के साथ सम्बन्ध दिखाने से विषम अलंकार है। लताओं तथा
स्त्रीजन का मनोरम साथ वर्णन करने से सहोक्ति अलंकार है। यहाँ लता और स्त्री
का सादृश्य अभिव्यञ्जित होने से उपमा अलंकार है।
(समीप आकर) सीते ! क्या तुम्हारी तपस्या में वृद्धि हो रही है ?
अवस्थाकुटुम्बिनीम्—अवस्थासु सर्वास्वेव दशासु कुटुम्बिनी गृहिणीधर्मपालन-