प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

चतुर्थोऽङ्कः । १३१
[अन्वयः—सुरलोकयातं तं नृपतिं चिन्तयामि, येन आत्मजविशिष्टगुणः अयं
न दृष्टः । ईदृग्विधं गुणनिधिं समवाप्य लोके पुरुषोत्तमेषु यदि विधेः बलं, भो !
धिक् ॥२२॥
हिन्दी रूपान्तर—
सीता—आर्यपुत्र ! भरत बहुत अधिक करुणा में भर कर कह रहा है । आर्य-
पुत्र अब क्या विचार कर रहे हैं ?
राम—हे सीते !
अर्थ (श्लोक २२)—स्वर्गलोक को गये हुये उस राजा दशरथ पिता के
सम्बन्ध में मैं विचार कर रहा हूँ, जिसने अपने चारों पुत्रों में विशिष्ट गुणशाली इस
भरत को नहीं देखा था । इस प्रकार के विशिष्ट स्वभाव वाले और गुणों के निधि
पुत्र को पाकर भी लोक में, श्रेष्ठ पुरुषों के मध्य में यदि विधाता का बल सामर्थ्य-
शाली होता है, तो हे लोगो ! तुम सबको धिक्कार है । उस विधि का यह अत्यधिक
अनुचित कार्य है कि इस प्रकार के गुणनिधान पुत्र को अच्छी प्रकार न समझकर वे
मेरे पिता कालकवलित हो गये ॥२२॥
संस्कृत-व्याख्या—सुरलोकयातं स्वर्गलोकसम्प्राप्तं तं नृपतिं राजानं दशरथमेव
चिन्तयामि विचारयामि येन नृपतिना आत्मजगुणविशिष्टः आत्मजेषु स्वकीयेषु
चतुर्ष्वपि पुत्रेषु मध्ये विशिष्टाः सर्वाधिकाः गुणाः यस्य तादृशः सर्वाधिक विशिष्ट-
गुणसम्पन्तः अयं भरतः न दृष्टः अवलोकितः यथार्थरूपेण नावगतः इति भावः ।
ईदृग्विधम् एतादृशं गुणनिधि गुणानां निधानं पुत्रं भरतं समवाप्य समधिगम्य लोके
जगति पुरुषोत्तमेषु श्रेष्ठ मनुष्येषु पितृचरण सदृशेषु यदि विधेः भाग्यस्यैव बलं
सामर्थ्यमवलोक्यते, स एव विधिः प्रमुखो भूत्वा स्वसामर्थ्येन लोकं सञ्चालयति,
तदा भोः हे जनाः धिक् अस्मादृशाः सर्व एव जनाः धिक्कारयोग्याः सन्ति । दैवपार-
वश्यता धिक्कारयोग्यैव ॥२२॥
व्याकरण—आत्मजेषु विशिष्टाः गुणाः यस्य स=आत्मजविशिष्टगुणः ।
आत्मनो जातः = आत्मन् + √जन् + ड = आत्मज । गुणानां निधिम् = गुणनिधिम् ।
नि + √धा + कि = निधि ।
छन्दः—वसन्ततिलका ।
वत्स ! कैकेयीमातः !
यत्सत्यं परितोषितोऽस्मि भवता निष्कल्मषात्मा भवां-
स्तैस्तैर्वाक्यस्य वशानुगोऽस्मि भवतः ख्यातैर्गुणैर्निर्जितः ।
किंवा तेन नृपतेर्वचस्तदनृतं कर्तुं न युक्तं त्वया
किञ्चोत्पाद्य भवद्विधं भवतु ते मिथ्याभिधायी पिता ॥२३॥