प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

१३० ] प्रतिमानाटकम्
स ते पिता खलु मे पिता । सुपुरुष ! पुरुषाणां मातृदोषः दोषः न । वरद ! आर्तं
भरतं तावत् यथावत् पश्य ॥२१॥
हिन्दी रूपान्तर—
सुमन्त्र—अब यह अभिषेक का जल कहाँ रखा जावे अर्थात् किसका राज्या-
भिषेक किया जावे ?
राम—जहाँ मेरी माता ने कहा है, वहीं रखा जावे ।
भरत—आर्य प्रसन्न होवें । हे आर्य ! अब घाव पर और प्रहार मत करो—
अर्थ [श्लोक २१]—और भी यह बात है । श्रेष्ठ गुणों से सम्पन्न हे आर्य !
तुम जिस वंश में उत्पन्न हुये हो, मैं भी उस वंश में उत्पन्न हुआ हूँ । स्थिर बुद्धि
वाले तुम्हारे पिता निश्चय से मेरे भी पिता हैं । हे श्रेष्ठ पुरुष ! पुरुषों के लिये,
माता की ओर से किया गया दोष, दोष नहीं गिना जाता । वर देने वाले हे भाई !
पीड़ित भरत को तो ठीक प्रकार से देखिये । भरत की पीड़ा का अनुभव
कीजिये ॥२१॥
संस्कृत-व्याख्या—अपि चेयं वार्ता । सुगुण शोभनगुणसम्पन्न हे आर्य !
त्वत्प्रसूतिः त्वदुत्पत्तिकुलं मम भरतस्य अपि प्रसूतिः प्रभवकुलं वर्तते । निभृतधीमान्
निभृता प्रशस्ता स्थिरा बुद्धिः मतिः निभृतधीः सा यस्य अस्ति स निभृतधीमान् ते
पिता जनकः दशरथः खलु निश्चयेन मे अपि पिता वर्तते । सुपुरुष शोभनपुरूष !
पुरुषाणां मातृदोषः मातरं प्रति उद्दिश्य उपलक्षितः दोषः दोषः न गण्यते । वरद वरं
ददादि इति वरदः, आर्तं पितृमरणभ्रातृवनवासजनितपीडासन्तप्तं भरतं तावत्
यथावत् उचित प्रकारेण पश्य अवलोकय । भवता विचारणीयोऽस्मिन् मम दोषः ।
मातृकृतापराधेऽहं न दण्डनीय इति भावः ॥२१॥
व्याकरण—शोभना गुणाः यस्य स सुगुणः । प्र + √सू + क्तिन् = प्रसूति ।
निभृत + धी + मतुप् = निभृतधीमत् । शोभनः पुरुषः = सुपुरुषः । वरं ददाति = वर

• √दा + क = वरद । आ + √ऋ + क्त = आर्त ।
  छन्दः—मालिनी ।

---

सीता—अय्यउत्त ! अधिकरुणं मन्तेअइ भरदो । किं दाणि अय्यउत्तेण चिन्ती
यदि ? [आर्यपुत्र ! अतिकरुणं मन्त्रयते भरत । किमिदानीमार्यपुत्रेण
चिन्त्यते ?]
रामः—मैथिलि !
तं चिन्तयामि नृपतिं सुरलोकयातं
ये नायमात्मजविशिष्ट गुणो न दृष्टः ।
ईदृग्विधं गुणनिधिं समवाप्य लोके
धिग् भो ! विधेर्यदि बलं पुरुषोत्तमेषु ॥२२॥