प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

चतुर्थोऽङ्कः [ १२७
समान ही (लम्बी आयु होना गुण माना जाता है) बहुत अधिक अपराध किया है ।
अनेक प्रकार के असह्य दुःख उठाने के कारण मैं लम्बी आयु को सहन नहीं कर
पा रहा हूँ ॥१८॥
संस्कृत व्याख्या—नरपतिनिधनं नरपतेः राज्ञः दशरथस्य निधनं मरणं, भव-
त्प्रवासं भवतां राम-सीता-लक्ष्मणानां प्रवासं नगरादागत्य वने निवसनं, भरतविषादं
पितृमरणभ्रातृवियोगादिजन्यं दुःखं, कुलस्य एतादृशस्य उन्नतस्य रघुवंशस्य अनाथतां
न विद्यते कोऽपि नाथः शरणं यस्य तस्य भावः तत्ता ताम्, इति बहुविधम् अनेक प्रकारकं
दुष्प्रसह्यं दुःखेन अतिकष्टेन प्रसह्य सोढुं शक्यं दुःखमिति शेष, मे मम सुमन्त्रस्य
आयुष दीर्घजीवितेन गुणः इव, यद्यपि चिरजीवित्वं गुण एव तथापि तदिव बहु
अत्यधिकम् अपराद्धम् अपराधः कृतः । दीर्घायुर्भावः गुण एव तथापि अहमनेकानि
सोढुमशक्यानि दुःखानि सततमनुभवामि । राज्ञः दशरथः स्वर्गं गतः, भवन्तः वन-
प्रदेशमनुप्राप्ताः, भरतः निरन्तरं विषीदति, रघुकुलस्य न कोऽपि नाथो विद्यते ।
अतः चिरं जीवन्नहं सततमात्मानमपराराधिनमनुभवामि ॥१८॥
व्याकरण—नरपतेः निधनम् = नरपतिनिधनम् । नराणां पतिः = नरपतिः ।
अप + √ राध् + क्त = अपराद्ध । आ + √ इण् + उस् = आयुस् ।
छन्दः—पुष्पिताग्रा ।
अलङ्कार—हेतु । अपराध करने के अनेक हेतुओं का कथन करने से हेतु
अलंकार है ।
सीता—रोदन्तं अय्यउत्तं पुणो वि रोदावीअदि तादो । [रुदन्तमार्यपुत्रं
पुनरपि रोदयति तातः ।]
रामः—मैथिलि ! एष पर्यावस्थापयाम्यात्मानम् । वत्स लक्ष्मण !
आपस्तावत् ।
लक्ष्मणः—यदाज्ञापयत्यार्यः ।
भरतः—आर्य ! न खलु न्याय्यम् । क्रमेण शुश्रूषयिष्ये । अहमेव
यास्यामि । (कलशं गृहीत्वा निष्क्रम्य प्रविश्य) इमा आपः ।
रामः—(आचम्य) मैथिलि ! विशीर्यन्ते खलु लक्ष्मणस्य व्यापाराः ।
सीता—अय्यउत्त ! णं एदिणा वि सुस्सूसइदव्वो । ] आर्यपुत्रः । नन्वेतेनापि
शुश्रूषयितव्यः ।]
रामः---सुष्ठु, खल्विह लक्ष्मणः शुश्रूषयतु । तत्रस्थो मां भरतः
शुश्रूषयतु ।
भरतः—प्रसीदतु मयि भगवान् ।