सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

Pratimanatakam of Mahakavi Bhasa

महाकवि भास (व्याख्याकार: डॉ. श्रीकृष्ण कुमार) द्वारा

DevanagariHindipublished296 पृष्ठ

पृष्ठ 190, कुल 296 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 190

१२६ ] प्रतिमानाटकम्
पितरों राजाओं के साथ स्वर्ग में रहते हुये क्या आनन्दित होते होंगे ? आप सुमन्त्र
के बिना उनको वहाँ भी कोई प्रसन्नता का अनुभव नहीं होता होगा । आपका यहाँ मेरे
पिता के साथ सदा रहना होता था, अतः आपके बिना उनको वहाँ किसी प्रकार का
आनन्द नहीं मिलता होगा ॥१७॥
संस्कृत-व्याख्या — पूर्वं पूर्वस्मिन् काले देवासुरसंग्रामसमये सासुराणां असुरैः
दैत्यैः सह तेषां सुराणां देवानां च विमर्दे युद्धे अभिसरिसमये अभिसरेः देवानां साहा-
य्यार्थमाक्रमणाय प्रस्थानस्य समये काले समानैः देवविमानैः तुल्यैः विमानैः व्योमयानैः
स्वसैन्यैः स्वचमूभिः सह खम् आकाशं गत्वा प्राप्य, स स अयमेव पराक्रमवीर्याति-
शाली दशरथ इति सम्बोध्यमानः बहुशः वारं वारं विख्यातः प्रसिद्धिं प्राप्तः स श्रीमान्
लक्ष्मीसम्पन्नः त्यक्तदेहः त्यक्तः विसर्जितः देहः शरीरं येन तथाभूतः निधनं प्राप्तः
इत्यर्थः नरेन्द्रः राजा दशरथः दयितं स्नेहास्पदीभूतं स्नेहवन्तं स्नेहशालिनं भवन्तं
सुमन्त्रं बिना अन्तरा, साम्प्रतमस्मिन् समये स्वैः आत्मीयैरपि पितृभिः पितृकोटिभूतैः
नरेन्द्रैः राजभिः दिलीपरघु-अजैः सद्भि स्वर्गस्थः स्वर्गस्थितोऽपि किं रमयति आनन्दा-
नुभवं करोति ? न रमयति इत्यर्थः । स्वपितृभिः साकं स्वर्गे वसन्नपि भवन्तं विना
न तस्य काऽपि आनन्दानुभूतिः अस्मिन् लोके सदैवभवता साकं विहरति स्म स राजा ।
स्वर्गे भवन्तमनवाप्य तस्य हर्षानुभूतिरसम्भवैव ॥१७॥
व्याकरण—सेनानां समूहः = सेना + ष्यञ् = सैन्य । स्वर्गे तिष्ठति = स्वर्ग +
स्था + क = स्वर्गस्थ । सम् + प्र + √तन् + इमु = साम्प्रतम् ।
छन्दः—स्रग्धरा ।
अलंकार—उदात्त और विनोक्ति । दशरथ के शौर्यातिशय आदि गुणों का कथन
करने से उदात्त अलंकार है। आपके बिना वह आनन्दित नहीं है, इसमें विनोक्ति
अलंकार है ।
सुमन्त्रः—(सशोकम्)
नरपतिनिधनं भवत्प्रवासं, भरतविषादमनाथतां कुलस्य ।
बहुविधमनुभूय दुष्प्रसह्यं गुण इव बह्वापराद्धमायुषा मे ॥१८॥
[अन्वयः—नरपतिनिधनं, भवत्प्रवासं, भरतविषादं, कुलस्य अनाथतां,
बहुविधं दुष्प्रसह्यम् अनुभूय मे आयुषा गुण इव बहु अपराद्धम् ॥१८॥]
हिन्दी रूपान्तर—
सुमन्त्र—(शोक में भर कर)
अर्थ [श्लोक १८]—राजा दशरथ की मृत्यु, आपका (राम, सीता और
लक्ष्मण तीनों का) वनवास, भरत का दुःख, कुल (रघुकुल) का अनाथ होनां, इस
प्रकार के अनेकों असहनीय दुःखों का अनुभव करके मेरी लम्बी आयु ने गुणों के