प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

चतुर्थोऽङ्कः । १२३ ।
सीरात् जातमुत्पन्नम् । नृपेन्द्रस्य राजाधिराजस्य जनकस्य तपसः तपस्यायाः सन्नि-
दर्शनम् उत्तमम् उदाहरणम् । प्रसिद्धेयं रामायणीकथा-यत् क्षेत्रं कर्षयां कुर्वतः
जनकस्य तपः प्रभावात् सीरोत्कर्षणमवाप्य घट एको भूमेः बहिर्यात:, यत्र
नवजातैका बालिकातितजःस्विनी सन्निहितासीत् । सा हलाग्रसंजातेति नामतः सीता
कृता जनकेन स्वसुतेव च पालिता । सा तेजसाभासमाना अयोनिजा कन्या सीता
जनकस्य तपःप्रभावफलमेवासीत् ॥१४॥
व्याकरण—स्त्री + मयट् = स्त्रीमय । क्षेत्रस्य उदरात् = क्षेत्रोदरात् । सम् +
नि + दृश् + ल्युट् (अन) = सन्निदर्शन ।
छन्दः—अनुष्टुप् ।
अथवातिष्ठत्वम्—राम को भरत अत्यधिक प्रिय थे । अतः उनके प्रति स्नेह
और आदर को प्रकट करने के लिये वे स्वयं सीता को भेजने का उद्योग करते हैं ।
रूपसादृश्यम्—भरत को देखकर पहले तो सीता को भ्रान्ति होती है कि
कहीं राम स्वयं तो बाहर नहीं आ गये । परन्तु शीघ्र समझ जाती है कि राम और
भरत का रूप बिलकुल एक सा है ।
आर्य ! अभिवादये । भरतोऽहस्मि ।
सीता—(आत्मगतम्) णहि रूवं एव्व, सरजोओ वि सो एव्व । (प्रकाशम्)
वच्छ ! चिरंजीव । [न हि रूपमेव, स्वरसंयोगोऽपि स एव । वत्स ! चिरंजीव]
भरतः—अनुगृहीतोऽस्मि ।
सीता—एहि वच्छ ! भादु मणोरहं पूरेहि । [एहि वत्स ! भ्रातृमनोरथं
पूरय ।]
सुमन्त्रः—प्रविशतु कुमारः ।
भरतः—तात ! इदानीं किं करिष्यसि ?
सुमन्त्रः— अहं पश्चात् प्रवेक्ष्यामि स्वर्गं याते नराधिपे ।
विदितार्थस्य रामस्य ममैतत् पूर्वदर्शनम् ॥१५॥
[अन्वयः—नराधिपे स्वर्गं याते, विदितार्थस्य रामस्य मम एतत् पूर्वदर्शनम्,
अहं पश्चात् प्रवेक्ष्यामि ॥१५॥]
हिन्दी रूपान्तर—
आर्ये ! अभिवादन करता हूँ । मैं भरत हूँ ।
सीता—(अपने मन में) रूप ही नहीं है, स्वर भी वैसा ही है । (स्पष्ट रूप
से) वत्स चिरंजीव होओ ।
भरत—मैं अनुगृहीत हुआ हूँ ।
सीता—वत्स ! आओ । भाई के मनोरथ को पूरा करो ।
सुमन्त्र—कुमार प्रवेश करें ।