प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)
Pratimanatakam of Mahakavi Bhasa
महाकवि भास (व्याख्याकार: डॉ. श्रीकृष्ण कुमार) द्वारा
पृष्ठ 186, कुल 296 में से
संदर्भ में पढ़ें˙१२२ ] प्रतिमानाटकम्
उत्पलपत्रं कमलपत्रमिव नेत्रं नयनं यस्या सा, आसारं धारासम्पातमिव हर्षास्रं
प्रसन्नताश्रूणि इव उत्सृजन्ती प्रवाहयन्ती इयं सीता एव मानहेतोः तस्य भरतस्य
सत्कारार्थं स्वयं गच्छतु बहिर्यातु । इयं स्वयमे वगत्वा सत्कृत्य स्वपुत्रतुल्यं भरतं
इहानयतु ॥१३॥
व्याकरण—तुषारेण पूर्णम् उत्पलपत्रं तदिव ने त्रं यस्या सा = तुषारपूर्णोत्पल-
पत्रनेत्रा । आ + सृ + घञ् = आसार ।
छन्दः—उपजाति ।
अलङ्कार—उपमा । मातेव भावं तनये निवेश्य—पूर्णोपमा । तुषारपूर्णोत्पल-
पत्रनेत्रा = वाचकलुप्ता समासगा उपमा ।
सीता—जं अज्जउत्तो आणवेदि । (उत्थाय परिक्रम्य भरतमवलोक्य) हुं,
तदो तं वेलं दाणि णिक्कन्तो अय्यउत्तो । णहि णहि । रूवसादिसं । [यदार्यपुत्र
आज्ञापयति । हुं, ततस्तां वेलामिदानीं निष्क्रान्त आर्यपुत्रः । नहि न हि
रूपसादृश्यम् ।
सुमन्त्रः—अये वधूः ?
भरतः—अये, इयमत्रभवती जनकराजपुत्री ?
इदं तत् स्त्रीमयं तेजो जातं क्षेत्रोदराद्धलात् ।
जनकस्य नृपेन्द्रस्य तपसः सन्निदर्शनम् ॥१४॥
[अन्वयः—इदं तत् स्त्रीमयं तेजः, क्षेत्रोदरात् हलात् जातम् । नृपेन्द्रस्य जनकस्य
तपसः सन्निदर्शनम् ॥१४॥]
हिन्दी रूपान्तर—
सीता—आर्यपुत्र जैसा आदेश देते हैं । (उठकर घूमकर और भरत को
देखकर) हूँ, तो अब आर्यपुत्र उसी समय बाहर निकल गये थे ? नहीं, नहीं,
रूप की समानता है ।
सुमन्त्र—अये, वधू है ?
भरत—अये, ये आदरणीया राजा जनक की पुत्री सीता हैं—
अर्थ [श्लोक १४]—यह वह स्त्रीरूप में विद्यमान तेज है, जो खेत के मध्य से हल
से उत्पन्न हुआ था । राजाधिराज जनक की तपस्या का यह उत्तम उदाहरण है रामायण
की कथा प्रसिद्ध है कि खेत में हल जोतते हुये राजा जनक को सीता पृथिवी के गर्भ
से प्राप्त हुई थी, जो एक घड़े में थी तथा हल की नोक से उखड़ कर यह घड़ा
पृथिवी के गर्भ से बाहर निकल आया ॥१४॥
संस्कृत-व्याख्या—इदम् एतत् पुरो दृश्यमानं स्त्रीमयं स्त्रीरूपेण परिणतं तेजः
प्रसिद्धा कान्तिः, यत् क्षेत्रोदरात् क्षेत्रस्य कर्षणयोग्यभूमेः उदरात् मध्यभागात् हलात्