प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

( 166 )
काञ्चुकीयः— (विलोक्य) अये ! अयमत्रभवान् भरतकुमारः
सुमन्त्रागमनजनितकुतूहलहृदयश्चीरवलकलवसनश्चित्रजटा-
पुञ्जरितोत्तमाङ्ग इत एवाभिवर्तते । य एषः-
प्रख्यातसद्गुणगणः प्रतिपक्षकाल
स्तिग्मांशुवंशतिलकस्त्रिदशेन्द्रकल्पः ।
आज्ञावगादखिलभूपरिरक्षणस्थः
श्रीमानुदारकलभेभसमानयानः ॥ (६)
(ततः प्रविशति भरतः प्रतिहारी च)
भरतः-—विजये ! एवमुपगतस्तत्रभवान् सुमन्त्रः ?
गत्वा तु पूर्वमयमार्थनिरीक्षणार्थम्
लब्धप्रसादशपथे मयि सन्निवृत्ते ।
दृष्ट्वा किमागत इहात्रभवान् सुमन्त्रो
रामं प्रजानयनबुद्धिमनोभिरामम् ॥ (७)
काञ्चुकीयः-- (उपगम्य) जयतु कुमारः ।
भरतः—अथ कस्मिन् प्रदेशे वर्तते तत्रभवान् सुमन्त्रः !
काञ्चुकीय.—असौ काञ्चनतोरणद्वारे ।
भरतः—तेन हि शीघ्रं प्रवेश्यताम् ।
काञ्चुकीयः—यदाज्ञापयति कुमार. । (निष्क्रान्तः)
शब्दार्थ-कांचन=सुवर्णरचित । तोरणद्वारं=बाहर का दरवाजा ।
अशून्यं कुरुते=सूने से रहित कर रहा है अर्थात् विद्यमान है । प्रतिहारी=
द्वारपालिका । विजया=द्वारपालिका का नाम । क्रियताम्=किया जाए ।
निवेद्यतां=निवेदन करो । रामदर्शनार्थम्=राम से मिलने के लिए । जनस्थानं=
स्थान का नाम । प्रतिनिवृत्तः=वापस लौटे हैं । प्रस्थितः=गए हुए । कृतार्थः=
सफल मनोरथ वाले । अपि=क्या (अपि जब वाक्य के प्रारम्भ मे प्रयुक्त होता
है, तो प्रश्न वाचक हो जाता है) । भवति=हे देवी । जाने=जानता हूँ ।
शोषितमाननं = सूखे मुह वाले । आकुलम्=व्यग्र । जनितं=उत्पन्न । कुतूहल=
उत्कण्ठा । चीरवलकलवसनं=वृक्ष की त्वचा के वस्त्र पहनने वाले । चित्र=
नाना प्रकार की । जटापुञ्ज=जटाओ का समूह । पुञ्जरितोत्तमाङ्गः=पीले रंग
के शिर वाले । इत एव=इधर ही । अभिवर्तते=आ रहे है । प्रख्यातसद्गुण