प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

(142)
एक वचन में "कुटुम्बयते" रूप बनता है) । प्रत्यग्राभिषिक्तानि=अभी-अभी
सीचे गए । वृक्षमूलानि=वृक्षो की जडें । अदूरगतां=पास मे ही । वृक्षावर्ते=
पेड के थाले (आलवाल) में । सफेनम्=झाग के सहित । अवस्थित= भूमि मे
गया हुआ । तृषितपतिताः=प्यासे होने के कारण जल पीने को आए हुए ।
क्लिष्ट=कलुषित अर्थात् मटमैले । खगा=पक्षी । स्थलं=सूखी जगह पर ।
अभिपतन्ति=दौड कर जा रहे हैं । कीटा.=कीडे । जलपूरिते=पानी से भरे ।
नववलयिनः=नई गोलाकार रेखा वाले । मूले=जड भाग मे । जलक्षयरेखया=
पानी के सूख जाने के चिह्न से । श्राम्यति=थक जाता है । दर्पणे=काच को
उठाने में । नैति=न+एति=नही प्राप्त करता है । खेद=थकान को । वहन्त्याः
=लेते हुए । कष्टं=दुःख । स्त्रीजनसौकुमार्यम्=ललना स्वभाव की सुलभ कोम-
लता । कठिनीकरोति=कठोर हो जाती है । धर्मविघ्नः= अनुष्ठान मे बाधा ।
आस्यताम्=बैठो । प्रतिवचनार्थिनीम्=कुछ पूछने की इच्छुक । शोकशून्यहृद-
यस्य=दुःख से सूने हृदय वाले । मुखरागः=आनन का वर्ण । स्थाने=उचित विषय
मे । कृतान्तशल्याभिहिते = यमराज के बाण तुल्य यथा वाले । हृदयव्रणः
=पिता के वियोग के दुःख वाला मानसिक खेद । नानाफलाः=अनेक प्रकार के
फल वाले । शोकशराभिघाता.=दु ख रूपी वाणो के प्रहार । क इव=
किस प्रकार का । सन्ताप.=शोक ।
अन्वय--गुरुणा मया च रहिताम् ताम् रम्याम् अयोध्याम् पुरीम्
त्यक्त्वा, अखिलम् मम अभिषेकम् उद्यम्य मत्संन्निधौ आगतः अपि गुणनिधिः
भरतः पुनः तत्र एव रक्षार्थम् सम्प्रेषितः । एकः नृपतेः सुमहतीम् धुरं
समुत्कर्षति, कष्टम् भोः । (१)
अन्वय-सलिलम् वृक्षावर्ते अवस्थितम् सफेनम् भ्रमति । तृषितपतिताः
एते खगाः क्लिष्टम् जलम् न पिवन्ति । बिले जलपूरिते आर्द्रा. कीटाः स्थलम्
पतन्ति । वृक्षाः मूले जलक्षयरेखया नववलयिनः । (२)
अन्वय-य अस्या. करः दर्पणे अपि श्राम्यति, स कलशम् वहन्त्याः
खेदम् न एति । कष्टम् (यत्) वनम् लताभिः समम् स्त्रीजनसौकुमार्यम्
कठिनीकरोति । (३)
अन्वय-कृतान्तशल्याभिहिते मे शरीरे हृदयव्रणः तावत् तथा एव ।
नानाफला. शोकशराभिघाताः तत्रैव तत्रैव पुनः पतन्ति । (४)
हिन्दी अर्थ
(सीता और तापसी का प्रवेश)