प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रमाणसिद्धिः ५९
मदादिशक्तेरिव चेद् विनिर्भागः;
न वस्तुनः ॥ १६२ ॥
शक्तिरर्थान्तरं वस्तु नश्येन्नाश्रितमाश्रये ।
तिष्ठत्यविकले याति, तत्तुल्यं चेन्न भेदतः ॥ १६३ ॥
भूतचेतनयोः;
भिन्नप्रतिभासावबोधतः ।
आविकारश्च कायस्य तुल्यरूपं भवेन्मनः ॥ १६४ ॥
रूपादिवत्;
विकल्पस्य क्वार्थपरतन्त्रता ।
अनपेक्ष्य यदा कार्यं वासनाबोधकारणम् ॥ १६५ ॥
स्यादेतत्, सुराया मदशक्तेः, आदिशब्दात् कनकादेरुन्मादशक्तेरिवाश्रित-
त्वेऽपि विनिर्भागो भूतैः सह चैतन्यस्य स्यात् । यथा मदशक्तिरहिता व्यापन्ना
सुरा दृश्यते, एवं चैतन्यरहितानि भूतान्यपि स्युरिति चेत् ? न वस्तुनः सुरादेः
शक्तिरर्थान्तरम्, किन्तु वस्त्वेवार्थक्रियाशक्तं शुक्त्याद्यवस्थायां नश्येत् ।
असमर्थस्य चोत्पत्तिर्नाश्रितं शक्त्याद्यविकल आश्रये तिष्ठति याति अपैति ।
तत्तुल्यं चेत् भूतचेतनयोरप्यैकात्म्यम् । तद्भूतचैतन्ये भूते नष्टे निश्चेतनं
भूतान्तरमुत्पद्यत इति चेत् ? न युक्तमेतत्; भेदतो भूतचैतन्ययोः ।
कथम् ? इत्याह—भिन्नप्रतिभासावबोधतः । भिन्नाकारज्ञानविषयतया
भिन्ने भूतचैतन्ये नान्यथा क्वचिदपि भेदसिद्धिः । यदि च देहचित्तयोरैक्यम्,
तदा आविकारश्च कायस्य यावन्न विक्रियते देहम्, तावत्तुल्यमेकाकारं
भवेन्मनो रूपादिवत् ।
स्यादेतत्, एकरूपत्वेऽपि देहस्वार्थानां नानारूपत्वात् ज्ञानमपि तथा ? इत्याह–
विकल्पस्य क्वार्थपरतन्त्रता, येनार्थनानात्वात् कल्पनापि तथा स्यात् !
अनपेक्षितसन्निधयः उपादानवशेन विकल्पाः प्रवर्तन्ते इति वासनाभेदादेषां भेदः ।
एवञ्चानपेक्ष्य यदा कार्यं किञ्चिज्ज्ञानं वासनाबोधस्य प्रबोधस्य
कारणं स्यात् ॥ १५९–१६५ ॥