प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

५८ प्रमाणवार्त्तिके
तयोरसमरूपत्वान्नियमश्चात्र नेष्यते ।
सजातिवासनाभेदप्रतिबद्धप्रवृत्तयः ॥ १५९ ॥
यस्य रागादयस्तस्य नैते दोषाः प्रसङ्गिनः ।
एतेन भूतधर्मत्वं निषिद्धम्;
निःश्रयस्य च ॥ १६० ॥
निषेधान्न पृथिव्यादिनिःश्रिता धवलादयः ।
तदुपादाय शब्दश्च हेत्वर्थः स्वाश्रयेण च ॥ १६१ ॥
अविनिर्भागवर्तित्वाद् रूपादेराश्रयोऽपि वा ।
कुतः ? इत्याह—तयो रागद्वेषयोरसमरूपत्वाद् विरुद्धत्वात् तदुत्पादिक-
योरवस्थयोरपि विरोधः । स्यादेतद्, रागोत्पादिकायामवस्थायां द्वेषो न भवत्येव ?
इत्याह—नियमश्चात्र नेष्यते । श्लेष्मावस्थो रागी न द्वेषी—इति नात्र नियमः ।
तवापि कस्मादमी समरागप्रसङ्गादयो दोषा न भवन्ति ? इत्याह—
सजातिवासना आत्मात्मीयग्रहमूलस्य सजातेः पूर्वपूर्वाभ्यस्तस्य रागादेर्वासना-
ऽपरापररागादिजनिकाः शक्तयः तासां भेदः परस्परतः, तत्र प्रतिबद्धा प्रवृत्तिः
र्जन्म येषां ते तथा रागादयो यस्य बौद्धस्य मते, तस्य नैतेऽनन्तरमुक्ता
दोषाः प्रसङ्गिनः ।
एतेन वातादिधर्मत्वनिषेधेन भूतधर्मत्वं निषिद्धं रागादेर्बोद्धव्यम्;
दोषाणां मरुत्तेजोऽम्भःस्वभावत्वात् ।
भवन्तु सभागहेतुकाः, पृथिव्याद्याश्रितास्तु स्युः, धवलादिवत् ? इत्याह—
निश्रयस्याश्रयस्य निषेधाद् “अनाश्रयात् सदसतोः” ( प्र० वा० १. ६५ )
इत्यादिना न पृथिव्यादिनिःश्रिता धवलादयोऽपि, कुत एव रागादयः !
कथं तर्हि भूतान्याश्रित्योपादाय रूपमुत्पद्यत इतीष्टम् ? इत्याह—तदुपा-
दाय शब्दश्च तानि भूतानि उपादाय शब्दश्च हेत्वर्थः । भूतानि हेतूकृत्यो-
पादाय रूपमुत्पद्यत इत्यर्थः । स्वाश्रयेण भूतचतुष्केण रूपादेरेकसामग्र्यधीन-
त्वेन अविनिर्भागवर्त्तित्वाद् विभागेनानवस्थितेराश्रयोऽपि वा भूतचतुष्कम् ।