प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

३२८ प्रमाणवार्त्तिके [ अपौरुषेयत्व-
अनेकार्थाभिसम्बन्धे विरुद्धव्यक्तिसम्भवः ॥ २२९ ॥
अपौरुषेयतायाश्च¹ व्यर्था स्यात् परिकल्पना ।
वाच्यश्च हेतुर्भिन्नानां सम्बन्धस्य व्यवस्थितेः ॥ २३० ॥
असंस्कार्यतया पुम्भिः सर्वथा स्यान्निरर्थता ।
संस्कारोपगमे मुख्यं गजस्नानमिदं² भवेत् ॥ २३१ ॥
सम्बन्धविचारः
सम्बन्धिनामनित्यत्वान्न सम्बन्धेऽस्ति नित्यता ।
अनेकैरर्थैर्वाचकत्वाभिसम्बन्धे विरुद्धस्यार्थस्य व्यक्तेः प्रतीतेः सम्भवः
स्यात् । 'अग्निष्टोमः स्वर्गस्य साधनम्' इति विपर्ययोऽप्यवसीयेत । ततश्चाप्रवृत्ति-
रेव स्यात् स्वर्गार्थिनः ॥ २२९ ॥
अथानेकार्थाभिधाय्यपि शब्दः पुरुषेण संकेतादभिमतार्थाभिधायित्वेन निय-
म्यते ? तदा अपौरुषेयतायाश्च व्यर्था परिकल्पना स्यात्, तदभ्युपगमेऽपि
पुरुषस्वातन्त्र्याभ्युपगमात् । तदर्थेभ्यो भिन्नानां शब्दानां तैः सह सम्बन्धस्य
व्यवस्थितिः । हेतुश्च वाच्यो येनाव्यभिचारः । न हि शब्दार्थयोस्तादात्म्यम् ;
भेदात् । नापि तदुत्पत्तिः, अर्थमन्तरेणापि विवक्षातः शब्दोत्पत्तेः, अन्यथा
चाव्यभिचाराभावात् ॥ २३० ॥
उक्तमर्थं संगृह्णाह — यदि संकेतनिरपेक्षाणां स्वत एव वाचकत्वं शब्दा-
नाम्, तदा पुंभिरसंस्कार्यतया संकेतद्वारेण नियम्यतया सर्वथा निरर्थता
स्यात् ; सङ्केतनिरपेक्षाच्छब्दादर्थप्रतीतेरभावात् । एतद्दोषाभावात् संस्कारस्योप-
गमे स्वीकारे इदमपौरुषेयत्वं मुख्यमनुपचरितं गजस्नानं भवेत् । गजो हि
स्नानेन पङ्कमपनीय पुनस्तेनात्मानं लिम्पति । तथाऽपौरुषेयत्वं सम्बन्धस्य स्वी-
कृत्यापि पुनः सङ्केते पुरुषापेक्षेति व्यक्तं साम्यम् ॥ २३१ ॥
तथा सम्बन्धिनामर्थानामनित्यत्वात् सम्बन्धे नित्यता नास्ति । न
ह्याश्रयापाये भवत्याश्रितम् ।
१. अपौरुषेयतायाञ्च—रा० ।
२. गजस्नाननिभं—रा० ।