प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः ३२७
अपौरुषेयं मिथ्यार्थं किं नेत्यन्ये प्रचक्षते ॥ २२६ ॥
अर्थज्ञापनहेतुर्हि संकेतः पुरुषाश्रयः ।
गिरामपौरुषेयत्वेऽप्यतो मिथ्यात्वसम्भवः ॥ २२७ ॥
सम्बन्धापौरुषेयत्वे स्यात् प्रतीतिरसंविदः ।
संकेतात् तदभिव्यक्तावसमर्थान्यकल्पना ॥ २२८ ॥
गिरामेकार्थनियमे न स्यादर्थान्तरे गतिः ।
पुरुषस्याश्रयादपौरुषेयं वाक्यं सत्यताहेतोः पुरुषगुणस्याभावात् मिथ्यार्थं किं
न भवतीत्यन्ये सौगताः प्रचक्षते ॥ २२६ ॥
किञ्च—संकेतमन्तरेणापौरुषेयादपि वाक्यादर्थप्रतीतेरभावात् अर्थज्ञापन-
हेतुरिह संकेतः स्वीकर्त्तव्यः । स च पुरुषकृतत्वात् पुरुषाश्रयः । अतः
संकेतस्य पुरुषाश्रयत्वात् गिरामपौरुषेयत्वेऽपि मिथ्यात्वस्य सम्भवः ।
संकेतवशेन वाचोऽर्थं ब्रुवते । स च दोषाश्रयेण पुरुषेण क्रियत इति तासां न
विसंवादशङ्कानिरासः, पौरुषेयवाक्यवदिति व्यर्थमपौरुषेयत्वकल्पनम् ॥ २२७ ॥
अथ शब्दार्थयोः सम्बन्धो न पौरुषेयः, किन्तु स्वाभाविकः, ततो न
मिथ्यात्वसम्भवः; तदा सम्बन्धापौरुषेयत्वेऽपीष्यमाणे स्यादर्थानां प्रतीतिः;
असंविदोऽविद्यमानसंकेतप्रतीतेः पुंसः । न चेच्छब्दार्थयोः सांकेतिको वाच्य-
वाचकतासम्बन्धः, किन्तु स्वाभाविकः । तदाऽगृहीतसङ्केतोऽपि श्रुताच्छब्दादर्थं
प्रतिपद्येतेति ।
अथ संकेतात् सतोऽपि तस्य सम्बन्धस्याभिव्यक्तिः, प्रदीपादिवद् घटादेः,
अतो नागृहीतव्यञ्जकस्य व्यङ्ग्यप्रतीतिः ? तदा संकेतात् तस्य सम्बन्धस्या-
भिव्यक्ताविष्यमाणायां संकेतादन्यस्य सम्बन्धस्य कल्पनाऽसमर्था सम्बन्ध-
व्यवस्थापनाय; संकेतादेव वाच्यवाचकभावस्य कल्पितस्य घटमानत्वात्, हस्त-
संज्ञादेरिवार्थप्रतिपादनस्य ॥ २२८ ॥
किञ्च—वाचा किमेकेनार्थेन सह वाच्यवाचकसम्बन्धः ? अथानेकैः ?
तत्र गिरामेकस्मिन्नर्थे वाचकत्या नियमे सति संकेतवशादन्यत्रार्थे न स्याद्
गतिः, दृश्यते च विवक्षातोऽनेकार्थाभिधानम् ।