प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

३१६ प्रमाणवार्त्तिके [ शब्द-
तन्मात्रव्यापिनः साध्यस्यान्वयो न विहन्यते ।
नासिद्धे भावधर्मोऽस्ति व्यभिचार्युभयाश्रयः ॥ १९१ ॥
धर्मो विरुद्धोऽभावस्य सा सत्ता साध्यते कथम् !
सिद्धः स्वभावो गमको व्यापकस्तस्य¹ निश्चितः¹ ॥ १९२ ॥
गम्यः² स्वभावस्तस्यायं² स्वनिवृत्तौ³ निवर्तकः ।
वस्तुमात्रे तु साधने तन्मात्रव्यापिनः साध्यस्यानित्यत्वस्यान्वयो न
विहन्यते, अतः साधनत्वं सत्त्वस्य युक्तम् ।
ननु धूमादग्निसाधनेऽपि समानमेतत् । तथा हि—यदि धूमादग्निसत्तामात्रं
साध्यते, तदा सिद्धसाध्यता; अथ पर्वतेऽस्तीति साध्यते, तदाऽन्वयासिद्धिः ?
नैतदस्ति; न हि पक्षायोगव्यवच्छेदस्तमग्निं विशेषीकरोति; अनग्निव्यावृत्तस्य
साधनात् । सत्तासाधने तु तद्(सत्त्व)विशेष एव प्रधानाख्यः साध्यः ।
किञ्च—सत्तायां साधनमचेतनत्वादीष्टं सद्भावधर्मः, अभावधर्मः, उभयधर्मो
वा भवेत् । तत्र साधनात् प्रागसिद्धे भावे भावधर्मो नास्तीत्यसिद्धासौ ।
उभयाश्रयो भावाभावधर्मश्च व्यभिचार्यनैकान्तिकः । न ह्युभयधर्म एकान्तेनैक-
सत्तां गमयति, अमूर्तत्वमिव वस्तुताम् ॥ १९१ ॥
अभावस्य तु धर्मो विरुद्धः; असत्त्वसाधनात् । ततस्त्रिविधदोषदुष्टत्वात्
साधनस्य सा सत्ता कथं साध्यते ?
साधनपक्षे तु सत्ता धर्मिणि सिद्धत्वान्नासिद्धा । अनित्यताव्याप्तिप्राप्तेः विरोध-
व्यभिचारौ चापास्तौ । तस्माद् व्याप्यस्वभावः साध्यात्मतया सिद्धो निश्चितो
गमकः । तस्य व्याप्यस्य व्यापकः स्वभावः सिद्धो गम्यः; व्यापकस्य तत्र
भाव एव, व्याप्यस्य च तत्रैव भाव इत्युभयधर्मरूपाया व्याप्तेः सिद्धत्वात् ।
अतश्चायं व्यापकः स्वनिवृत्तौ तस्य व्याप्यस्य निवर्त्तकः । अनेन
साधर्म्यवैधर्म्यप्रयोगावूद्दिष्टौ ।
१-१. ०ऽतो गम्यस्तस्य व्यापकः—रा० ।
२-२. सिद्धः स्वभावनियतः—रा० ।
३. निवृत्तौ वा—पाठा० ।