प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः २९१
अनेकमपि यद्येकमपेक्ष्याभिन्नबुद्धिकृत् ।
ताभिर्विनापि प्रत्येकं क्रियमाणां धियं प्रति ॥ १०३ ॥
तेनैकेनापि सामर्थ्यं¹ तासां नेत्यग्रहो धिया ।
नीलादेर्नेत्रविज्ञाने पृथक् सामर्थ्यदर्शनात् ॥ १०४ ॥
शक्तिसिद्धिः समूहेऽपि नैवं व्यक्तेः कथञ्चन ।
तासामन्यतमापेक्ष्यं तच्चेच्छक्तं न केवलम् ॥ १०५ ॥
तदेकमुपकुर्युस्ताः कथमेकां धियं च न ।
कार्यञ्च² तासां प्राप्तोऽसौ जननं यदुपक्रिया ॥ १०६ ॥
ज्ञानम् ॥ १००-१०२ ॥
अनेकमपि व्यक्तिरूपं यद्येकं सामान्यमपेक्ष्याभिन्नबुद्धिकृत् प्रत्यभि-
ज्ञानकारीष्यते ? ताभिर्व्यक्तिभिः प्रत्येकं विनैकैकया प्रेरितेन सामान्येनैकेन क्रिय-
माणां धियं प्रत्यभिज्ञां प्रति तासां व्यक्तीनां सामर्थ्यं नेति तया धिया
तासामग्रहः । केवलं सामान्यग्रहणे च तद्वत्ता निश्चयो न स्यादिति
दुःपरिहरम् ॥ १०३ ॥
ननु यथा नीलादीनामेकैकापायेऽपि चक्षुर्विज्ञानं दृष्टं तत्समुदायेऽपि दृश्यते,
एवं यद्यपि प्रत्येकं व्यक्तीनां व्यभिचारः, तथापि यदा सत्त्वं तदा विषयत्वम् ?
इत्याह-नीलादेर्नेत्रविज्ञाने कार्ये; पृथक् प्रत्येकं सामर्थ्यदर्शनात् ॥१०४॥
शक्तिसिद्धिः समूहेऽपि युक्ता । एवं व्यक्तेर्न प्रत्यभिज्ञानजनने
सामर्थ्यं कथञ्चन दृष्टम्, येन समुदायेऽपि सामर्थ्यकल्पना स्यात् ।
तासां व्यक्तीनामन्यतमापेक्ष्यं तत् सामान्यं प्रत्यभिज्ञाने शक्तं न
केवलमिति चेत् ? ॥ १०५ ॥
तत् सामान्यमेकं कथं ता व्यक्तय उपकुर्युः । न त्वेकां धियमनुपक्रिय-
माणस्य समवेतत्वेऽतिप्रसङ्गाद् व्यक्तिभिः सामान्यमुपकर्त्तव्यम् । तथा धीरप्ये-
कोपकर्त्तव्या । यच्च सामान्यादिरुपक्रियते व्यक्तिभिः कार्यञ्च तासां प्राप्तोऽसौ
यद्यस्मादुपक्रिया जननमेव । न ह्युपक्रियमाणादन्यस्मिन्नुपकाराख्ये वस्तुनि
१. सामान्यात्—रा० । २. कार्यञ्च—सर्वत्र ।