प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

२९० प्रमाणवार्त्तिके [ सामान्य-
अर्थांस्तदन्यविश्लेषविषयैर्ध्वनिभिः सह ॥ ९८ ॥
संयोज्य प्रत्यभिज्ञानं कुर्यादप्यन्यदर्शने १।
परस्यापि न सा बुद्धिः सामान्यादेव केवलात् । ९९ ॥
नित्यं तन्मात्रविज्ञाने व्यक्त्यज्ञानप्रसङ्गतः ।
तदा कदाचित् सम्बद्धस्यागृहीतस्य तद्वतः ॥ १०० ॥
तद्वत्तानिश्चयो न स्याद् व्यवहारस्ततः कथम् ? ।
एकवस्तुसहायाश्चेद् व्यक्तयो ज्ञानकारणम् ॥ १०१ ॥
तदेकं वस्तु किं तासां नानात्वं समपोहति ।
नानात्वाच्चैकविज्ञानहेतुता तासु नेष्यते ॥ १०२ ॥
भिज्ञानं न स्याद् ? इत्याह-ज्ञानमादिर्यस्या बाह्यार्थक्रियायास्तामेकाकारपरामर्श-
विषया भेदपि नानात्वेऽपि कुर्वतोऽर्थान् दृष्ट्वा तदन्यस्माद् यो विश्लेषः स
विषयो येषां तैर्ध्वनिभिः सह संयोज्य 'स एवायं गौः' इत्यादिप्रत्यभिज्ञानं
पूर्वदृष्टादर्थाद् विलक्षणस्य दर्शनेऽपि कुर्यात्, तदन्यविश्लेषस्य सर्वत्र साम्याद् ।
किञ्च-यदि नानात्वात् प्रत्यभिज्ञानमयुक्तम्, तदा परस्यापि न सा
प्रत्यभिज्ञा बुद्धिः सामान्यादेव केवलादिष्ट्टा, किन्तु सामान्यविशे-
षाभ्याम् ॥ ९८-९९ ॥
कस्माद् ? इत्याह-नित्यतया तस्य सामान्यमात्रस्य विज्ञाने व्यक्त्य-
ज्ञानप्रसङ्गतः ।
यदा सामान्यज्ञानस्य न विशेषो विषयः, तदा कदाचिदगृहीतस्य सम्ब-
द्धस्य सामान्येन तद्वतो विशेषस्य तद्वत्तानिश्चयः 'इदमस्य सामान्यम्' इति
ज्ञानं न स्यात् । ततस्तद्वत्ताव्यवहारः कथं तन्मते !
एकं वस्तु सामान्यं तत्सहायाश्चेद् व्यक्तयो ज्ञानस्य प्रत्यभिज्ञानस्य
कारणमिष्यन्ते ? तदेकं सामान्यं वस्तु किं तासां व्यक्तीनाममिश्रस्वभावानां
नानात्वं समपोहति, येन प्रत्यभिज्ञानहेतुत्वे नानात्वाच्चैकस्य प्रत्यभिज्ञा-
ज्ञानस्य हेतुता तासु त्वया नेष्यते ! तच्चेत्, तथैव न स्यात् प्रत्यभि-
१. पूर्वदृष्टान्यदर्शने-रा० ।