प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

शाब्दे ज्ञानेऽपि प्रामाण्यम्
शाब्देऽप्यभिप्रायनिवेदनात् ॥ ३ ॥
वक्तृव्यापारविषयो योऽर्थो बुद्धौ प्रकाशते ।
स्थितिः प्रमाणयोग्यता = अविसंवादनम् । अतश्च यतो ज्ञानादर्थं परिच्छिद्यापि
न प्रवर्तते, प्रवृत्तो वा कुतश्चित् प्रतिबन्धादेरर्थक्रियां नाधिगच्छति, तदपि
प्रमाणमेव; प्रमाणयोग्यतालक्षणस्याविसंवादस्य सत्त्वात् ।
सैव प्रमाणयोग्यता कथमसत्यामर्थक्रियाप्राप्तौ निश्चीयत इति चेत् ? यत्
तावदसकृद्व्यवहाराभ्यासाद् दर्शनमात्रेणोपलक्षितभ्रमविविक्तस्वरूपविशेषं साधना-
ध्यक्षम्, तस्य स्वतः एव प्रमाणयोग्यतानिश्चयः कृत्रिमाकृत्रिममणिरूप्यादितत्त्व-
निश्चयवत् । अनुमानस्य च साध्यप्रतिबद्धजन्मनो व्यभिचाराशङ्काविरहात् ।
अर्थक्रियानिर्भासं तु प्रत्यक्षं स्वत एवार्थक्रियानुभवात्मकम्, न तत्र परार्थ-
क्रियाऽपेक्ष्यत इति तदपि स्वतो निश्चितप्रामाण्यम् । अत एवार्थक्रियापरम्परा-
नुसरणादनवस्थादोषोऽपि दुःस्थ एव । यत्त्वनभ्यस्तदशायां सन्दिग्धप्रामाण्यम् ;
उत्पत्तौ तस्यार्थक्रियाज्ञानाद्, अनुमानाद्वा प्रामाण्यं निश्चीयते ।
एतच्चाविसंवादनं बाह्यार्थेतरवादयोः समानं प्रमाणलक्षणम् । विज्ञाननयेऽपि
साधननिर्भासज्ञानानन्तरमर्थक्रियानिर्भासज्ञानमेव संवादः । अतो विज्ञप्तिमात्रत्वे
प्रमाणेतरविभागव्यवहारोऽसङ्कीर्णः ।
ननु शब्दाद् १ गन्धरसस्पर्शान् १ चित्ररूपं च पश्यतो ज्ञानस्य परमार्थक्रिया-
ज्ञानं नास्तीति तत् प्रमाणं न स्यात् ? इत्याह — शाब्दे शब्दजनिते ज्ञानेऽपि
शब्दाद् गन्धादिविषयेऽपि अभिप्रायस्याभिप्रेतार्थक्रियाया निवेदनात् प्रतिपाद-
नात् प्रामाण्यम् । अर्थक्रिया हि क्वचित् स्वरूपप्रतिपत्तिरेव, क्वचित् ततोऽन्या
यथासम्भवं व्यवहारविषयः । तत्प्रमाणं च प्रामाण्यमिति नाव्यापकं प्रमाण-
लक्षणम् ॥ ३ ॥
ननु शब्दस्यार्थप्रतिबन्धाभावान्न प्रामाण्यं स्यात्, इष्यते च, अनुमान-
त्वात् ? इत्याह—वक्तृव्यापारो विवक्षा तस्य विषयो योऽर्थः समारोपितबही-
१-१. शब्दगन्ध०—रा० ।