प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रमाणसिद्धिः ३
तेनायं न परोपकार इति नश्चिन्तापि चेतश्चिरम्¹,
सूक्ताभ्यासविवर्धितव्यसनमित्यत्रानुबद्धस्पृहम् ॥ २ ॥
प्रमाणलक्षणम्
१. अविसंवादि ज्ञानं प्रमाणम्
प्रमाणमविसंवादि ज्ञानम्;
अविसंवादनशब्दनिरुक्तिः
अर्थक्रियास्थितिः ।
अविसंवादनम्;
परसम्पत्तौ चेतसो व्यारोषः, सैव मलश्चित्तमलिनीकरणात् । तैः परिगतो युक्तः
सन् विद्वेष्ट्यपि । ईर्ष्यामलैरिति व्यक्त्यपेक्षया बहुवचनम् । अनेन यथाक्रम-
मनर्थित्वममाध्यस्थ्यं चोक्तम् । तेन श्रोतृदोषकलापेन अयमारिप्सितो वार्त्तिकाख्यो
ग्रन्थः । परमुपकरोतीति परोपकार इति नोऽस्माकं चिन्तापि नास्ति ।
कथं तर्हि शास्त्रकरणे प्रवृत्तिः ? इत्याह—चेतश्चिरं दीर्घकालं सूक्तस्या-
भ्यासेन विवर्द्धितव्यसनं विस्तारिताभिष्वङ्गमिति हेतोरत्र वार्त्तिककरणेऽनु-
बद्धस्पृहं जाताभिलाषम् । एतेन कुप्रज्ञतादिदोषजातमात्मनो बोधिताः श्रोतारस्तत्-
परिहारेण शास्त्रे प्रवर्तिता एव भवन्ति ॥ २ ॥
अयमाचार्यो बृहदाचार्य्यप्रमाणसमुच्चयशास्त्रे वार्त्तिकं चिकीर्षुः स्वतः
कृतभगवन्नमस्कारः तच्छास्त्रारम्भसमये तदाचार्यकृतभगवन्नमस्कारश्लोकं²
व्याख्यातुकामः प्रथमं प्रमाणसामान्यलक्षणमाह—
ज्ञानं प्रमाणम्, नाज्ञानमिन्द्रियार्थसन्निकर्षादि । कीदृशम् ? अवि-
संवादि । विसंवादनं विसंवादः = वञ्चनम्, तद्योगाद् विसंवादि, न तथाऽ-
दोऽविसंवादि³ । अविसंवादनमुक्तमित्यर्थः ।
किं पुनः ? इत्याह—अर्थेत्यादि । यथोपदर्शितार्थस्य क्रियायाः
१. चेतस्ततः—रा० । २. सोऽयं नमस्कारश्लोकस्तत्र—
“प्रमाणभूताय जगद्धितैषिणे प्रणम्य शास्त्रे सुगताय तायिने ।
कुतर्कसम्भ्रान्तजनानुकम्पया प्रमाणसिद्धिर्विधिवद्विधीयते ॥” (प्र० स० १. १.)
३. तथाऽसाववि०—रा० ।