प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

२२८ प्रमाणवार्त्तिके
व्यक्तेर्व्यक्त्यन्तरव्यक्तावपि दोषप्रसङ्गतः ।
दृष्ट्या वाऽज्ञातसम्बन्धं विशिनष्टि तया कथम् ! ॥ ४४१ ॥
यस्माद् द्वयोरेकगतौ न द्वितीयस्य दर्शनम् ।
द्वयोः संसृष्टयोर्दृष्टौ स्याद् दृष्टमिति निश्चयः ॥ ४४२ ॥
सरूपं दर्शनं यस्य दृश्यतेऽन्येन चेतसा ।
दृष्टाख्या १ तत्र १ चेत्;
सिद्धं सारूप्येऽस्य स्ववेदनम् ॥ ४४३ ॥
सिताद्यभिव्यक्तिरेषितव्या, तथा हि-- अर्थव्यक्तेर्व्यक्तिरापद्यमाना न व्यक्ता
स्यात् । अथ व्यक्तिरेव न सिध्येत्, तस्याः स्वप्रकाशत्वेऽर्थव्यक्तिरपि तथास्तु ।
अथार्थव्यक्तिव्यक्तेर्व्यक्त्यन्तराद् उत्तरकालभाविवेदनाद् व्यक्तिरेवं तस्याश्चान्यत
इत्यनवस्था दुर्वाररा ।
किञ्च--दृष्ट्या धियाऽसंविदितया सहाज्ञातसम्बन्धमर्थं कथं विशि-
नष्टि प्रतिपत्ता--दृष्टोऽयमिति ॥ ४४१ ॥
कथमर्थो दृष्ट्याऽज्ञातसम्बन्धः ? इत्याह--यस्माद् द्वयोरर्थज्ञानयोर्मध्ये
एकस्य गतौ दर्शनकाले न द्वितीयस्य दर्शनमस्ति । तथा हि--न पदार्थो
दृश्यते, न तदा बुद्धिरुपलभ्यते; तदुपलम्भस्य भावित्वात् । यदा च बुद्धिरुप-
लभ्यते न तदाऽन्यः; अतीतत्वात् । तस्माद् द्वयोरर्थज्ञानयोः संसृष्टयोरेकोप-
लम्भात् दृष्टौ सत्यां दृष्टमिदमिति निश्चयः; ततोऽन्योपलब्धिः स्वोपलब्धि-
रूपैव ॥ ४४२ ॥
स्यादेतत् । यस्यार्थस्य सरूपं समानाकारं दर्शनं ज्ञानमन्येन चेतसा
दृश्यते, तत्रार्थे दृष्टाख्या दृष्टव्यवहार इति चेत् ?
अत्राह--अस्य ज्ञानस्यार्थेन सह सारूप्ये सिद्धे स्वसंवेदनं ज्ञानं
सिद्धम् । तथा हि--अर्थाकारस्तावत् ज्ञानकाले परिस्फुटं वेद्यमानो ज्ञानस्यात्मा
चेत् ? ज्ञानमप्यर्थाकारवदपरोक्षमेव स्वभावत इति नान्यवेद्यम् ॥ ४४३ ॥
१-१. दृष्टाख्येति न--रा० ।