प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १९७
तन्नार्थरूपता तस्य सत्यार्थाव्यभिचारिणी ।
तत्संवेदनभावस्य न समर्था प्रसाधने ॥ ३२२ ॥
तत्सारूप्यतदुत्पत्ती यदि संवेद्यलक्षणम् ।
संवेद्यं स्यात् समानार्थं विज्ञानं समनन्तरम् ॥ ३२३ ॥
'इदं दृष्टं श्रुतं वेद्म' इति यत्रावसायधीः ।
न तस्यानुभवः ?
सैव प्रत्यासत्तिर्विचार्यते ॥ ३२४ ॥
दृश्यदर्शनयोर्येन तस्य तद् दर्शनं मतम् ।
तयोः सम्बन्धमाश्रित्य द्रष्टुरेष विनिश्चयः ॥ ३२५ ॥
तस्मात् तुल्यज्ञानस्य नार्थरूपताऽस्ति । सत्यां वार्थरूपतायां व्यभि-
चारिणी सा द्विचन्द्रज्ञानादिषु । ततश्च तत्संवेदनभावस्यार्थसंवेदनत्वस्य
प्रसाधनेषु साऽर्थरूपता न समर्था । न केवलमर्थसारूप्यादर्थसंवेदनत्वम्, येन
व्यभिचारः स्यात्, किं तर्हि ? सारूप्यतदुत्पत्तिभ्याम् । ते च द्विचन्द्रज्ञानादीनां
न स्तः; चन्द्रद्वयस्याभावात् तदुत्पत्तेरयोगात् ॥ ३२२ ॥
एतदेवाह—तेन ग्राह्येण सारूप्यम्, तस्मादुत्पत्तिः' स्वसंवेद्यस्य
लक्षणं यदि सम्मतम्, तदापि समनन्तरं ज्ञानमुत्तरज्ञानेन समानार्थं
समानग्राह्यं संवेद्यं स्यात्; तत्सरूपतदुत्पत्त्योः सम्भवात् ॥ ३२३ ॥
स्यादेतत् । सारूप्यतदुत्पत्तिमत्त्वेऽपि 'इदं दृष्टं श्रुतं वेद्म' इति यत्रा-
वसायधीरुपद्यते तस्य सोऽनुभवः, नान्यस्य । न च समनन्तरप्रत्यये दृष्ट-
श्रुताद्यवसायो भवति तन्न ग्राह्योऽसौ ?
अत्राह—दृश्यदर्शनयोः सैव प्रत्यासत्तिर्विचार्यतेऽस्माभिः ॥ ३२४ ॥
येन प्रत्यासत्तिसम्भवेन तस्य बाह्यस्य तज्ज्ञानं दर्शनं मतम्, तयोर्दृ-
श्यदर्शनयोः सम्बन्धं प्रत्यासत्तिमाश्रित्य द्रष्टुः पुरुषस्य 'इदं दृष्टं श्रुतं
वेद्म' इत्यर्थनिश्चयः । तत्सारूप्यतदुत्पत्तिलक्षणा च प्रत्यासत्तिः समनन्तरप्रत्यये-
ऽपि समानेति तन्निबन्धनो दृष्टश्रुताद्यवसायोऽपि तत्र स्यादित्यर्थः ॥ ३२५ ॥