प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

१९६ प्रमाणवार्त्तिके
विज्ञप्तिमात्रताविचारः
अर्थसंवेदनम्
कार्थसंविद् ?
यदेवेदं प्रत्यक्षं प्रतिवेदनम् ।
तदर्थवेदनं केन ताद्रूप्याद् व्यभिचारि तत् ॥ ३२० ॥
अथ सोऽनुभवः कस्य ?
तदेवेदं विचार्यते ।
सरूपयन्ति तत् केन स्थूलाभासं च तेऽणवः ॥ ३२१ ॥
गमाकारयोस्तु व्यवस्थाप्यव्यवस्थापकभावः क्रियाकरणभावः, यथा— यः कम्पते
सोऽश्व इति ॥ ३१९ ॥ उक्ता प्रमाणफलव्यवस्था ॥
इदानीं योगाचारो वेद्यवेदकभावमपश्यन् सौत्रान्तिकं पृच्छति—
काऽर्थस्य संवित् ज्ञानमुच्यते ?
अत आह— यदेवेदं प्रत्यक्षमनुभवसिद्धं प्रतिवेदनं नीलाद्याकारेण प्रति-
नियतं वेदनम्, प्रतिसन्ताननियतं वा, सैवार्थसंविदुच्यते ।
ननु तत् प्रतिनियतं वेदनमनुभूयमानमर्थस्य वेदनं केन हेतुनोच्यते,
स्वप्रकाशात्मकत्वात् स्ववेदनमेव तद्युक्तम्, नार्थवेदनम् ; तस्य सर्वदा परोक्षत्वात् ।
ताद्रूप्यादर्थसरूपत्वात् ज्ञानमर्थवेदनमिति चेत् ? तदर्थसारूप्यव्यभिचारि;
द्विचन्द्रकेशोण्डुकज्ञानाद्याकारस्यार्थमन्तरेणापि भावात् ॥ ३२० ॥
अथानुभाव्याभावे सोऽनुभवः प्रत्यात्मवेद्योऽस्य ज्ञानस्य न कर्मणि
व्यवस्थापनीयः, न हि कर्मरहिता क्रिया क्वचिदस्ति ?
अत्राह—यदुच्यते व्यवहर्तृभिः ‘इदमनेनानुभूयते’ इति, तदेवेदमस्माभि-
र्विचार्यते ।
ज्ञानं स्वप्रकाशमुपलभ्यते प्रकाशश्चोच्यत इत्ययुक्तम् । यच्चार्थसारूप्य-
मनुभवनिबन्धनमुक्तं तदप्यसम्भवीति दर्शयन्नाह—ते परस्परं भिन्ना अणवः
तज्ज्ञानं स्थूलाभासं स्थूलाकारं केन रूपेण सरूपयन्ति ! यदणुस्वरूपम-
स्थूलमस्ति न तत् ज्ञानारूढम्, यच्च ज्ञानारूढं स्थौल्यं नाणुषु तदस्ति ॥३२१॥