प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १८१
सुखाद्यभिन्नरूपत्वान्नीलादेश्चेत् सकृद् ग्रहः ।
भिन्नावभासिनोग्राह्यं चेतसोस्तदभेदि किम् ॥ २६९ ॥
तस्याविशेषे बाह्यस्य भावनातारतम्यतः ।
तारतम्यञ्च बुद्धौ स्यान्न प्रीतिपरितापयोः ॥ २७० ॥
सुखाद्यात्मतया बुद्धेरपि यद्यविरोधिता ।
स इदानीं कथं बाह्यः सुखाद्यात्मेति गम्यते ? ॥ २७१ ॥
अग्राह्यग्राहकत्वाच्चेद् भिन्नजातीययोः पुमान् ।
अग्राहकः स्यात् सर्वस्य ततो हीयेत भोक्तृता ॥ २७२ ॥
सुखादेरभिन्नरूपत्वान्नीलादेः सकृन्नियमेन ग्रहश्चेत् ? भिन्नाव-
भासिनोर्भिन्नाकारयोः सुखनीलचेतसोग्राह्यं तत् किमभेदि इष्यते; सुख-
दुःखादीनां नीलपीतादीनाञ्च भिन्नमनोग्राह्याणामेकत्वमेवं स्यात् ॥ २६९ ॥
किञ्च—यदि नीलाद्येव सुखाद्यात्मकम्, तदा तस्य बाह्यस्य सुखदुःखाद्या-
त्मतयाऽविशेषे विशेषाभावे रुच्यरुचिविषयतया भावनायास्तारतम्यतः ।
तारतम्यञ्च बुद्धौ प्रीतिपरितापयोर्न स्यात् । न हि ग्राह्याविशेषे तज्ज्ञानं
विशिष्यते ॥ २७० ॥
बुद्धेरपि प्रधानपरिणामरूपाया भावनातारतम्यात् सुखाद्यात्मताविशेषाद्
बाह्याविशेषेऽपि प्रीतिपरितापतारतम्यस्याविरोधितेष्यते । यदि इदानीमन्याभ्युप-
गमे बाह्योऽर्थः, स सुखाद्यात्मेति कथं गम्यते ! अनुभूयमानं सुखमन्यत्रासम्भवाद्
बाह्ये व्यवस्थापनीयम् ॥ २७१ ॥
यदा तु बुद्धिरपि सुखात्मिका, तदा किं बाह्यसुखकल्पनया ! बाह्यमहतोर-
सुखरूपत्वाच्च भिन्नजातीययोर्ग्राह्यग्राहकत्वाभावात् सुखाद्यात्मता बाह्यस्य
गम्यत इति चेत् ? पुमान् चेतनो निर्गुणत्वादसुखादिरूपो ग्राह्यस्याचेतनस्य
सुखाद्यात्मकस्य सर्वस्य भिन्नजातीयत्वात् अग्राहकः स्यात् । ततोऽग्राहकत्वात्
भोक्तृतास्य हीयेत¹ । अनुभविता हि भोक्तोच्यते; अनुभवाभावे कथं भोक्ता;
बुद्धिसुखयोर्ग्राह्यग्राहकाभावात् ॥ २७२ ॥
१. हीयते—रा० ।