प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

१८० प्रमाणवार्त्तिके
तस्मात् सुखादयोऽर्थानां स्वसंक्रान्तावभासिनाम् ।
वेदकाः स्वात्मनश्चैषामर्थेभ्यो जन्म केवलम् ॥ २६६ ॥
अर्थात्मा स्वात्मभूतो हि तेषां तैरनुभूयते ।
तेनार्थानुभवख्यातिरालम्बस्तु तदाभता ॥ २६७ ॥
तत्र साङ्ख्यमतनिराकरणम्
कश्चिद् बहिःस्थितानेव सुखादीनप्रचेतनान् ।
ग्राह्यानाह,
न तस्यापि सकृद् युक्तो द्वयग्रहः ॥ २६८ ॥
यस्मादन्येन सुखादीनां वेदनं न घटते, तस्मात् सुखादयो ज्ञानात्मानः
स्वस्मिन् स्वरूपे प्रतिबन्धद्वारेण संक्रान्तावभासनशीलाश्च ये१ तेषामर्थानां१
वेदकाः । आत्मनश्चापरोक्षत्वाद् वेदकाः । अर्थरूपस्यात्मनोऽपरोक्षतैव अर्थ-
वेदनं स्ववेदनञ्च, न त्वन्यः कश्चिद् ग्रहणप्रकारः । ततश्चैषां सुखादीनामर्थस-
रूपाणामर्थेभ्यो जन्मैव केवलं गृहीतृत्वम्, नापरः कश्चिद् व्यापारः ॥२६६॥
अत एव "अर्थानुभवः कथं स्ववेदनम्; अर्थज्ञानयोर्भेदात् । तद्वेदनयोश्च
भेदस्य न्यायप्राप्तत्वाद्" इति ब्रुवाणः प्रतिक्षिप्तः । तथा हि—तेषां सुखादीनाम-
र्थात्मा अर्थाकारः प्रतिबिम्बसंक्रान्त्या स्वात्मभूतः स्वभावभूतस्तैः सुखादिभिर-
नुभूयते; अपरोक्षत्वात् । तेनोपचारेणार्थस्य परभूतस्य प्रतिबिम्बहेतोरनुभवस्य
ख्यातिः प्रसिद्धिः । ततश्च ज्ञानस्यालम्बोऽर्थालम्बनं तदाभता अर्थाकारत्वं
विचार्यमाणमवशिष्यते, न तु पारमार्थिकमालम्बकत्वं नाम ॥ २६७ ॥
इदानीं सांख्यमतमुत्थापयन्नाह—कश्चिद् बहिःस्थितानेव न त्वात्मसम-
वायिनः, प्रधानपरिणामजत्वेन सुखदुःखमोहस्वभावत्वात् अर्थानप्रचेतनान्
आत्मन एव चेतनत्वाद् बुद्धिदर्पणे जडात्मनि स्वच्छेऽर्थचेतनयोः प्रतिबिम्ब-
संक्रान्तिद्वारेण छायापत्त्या चेतनस्य ग्राह्यानाह । तस्यापि मते द्वयस्य
सुखस्य नीलादेश्च सकृद् ग्रहो नियमेन न युक्तः, कदाचिद् रूपनिरपेक्षमपि
रूपसुखमनुभूयते२ ॥ २६८ ॥
१-१. येऽर्थानां तेषां—रा० । २. ०सुखमनुभूयेत—रा० ।