प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)
Prabodhachandrodaya of Krishnamishra with Commentary
कृष्णमिश्र यति द्वारा
सुभाषितानि
'प्रभवति मनसि विवेको विदुषामपि शास्त्रसंभवस्तावत् ।
निपतन्ति दृष्टिविशिखा यावन्नेन्दीवराक्षीणाम्' ॥
'एकाभिषप्रभवमेव सहोदराणामुज्जृम्भते जगति वैरमिति प्रसिद्धम् ।'
'गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः । उत्पथप्रतिपन्नस्य परित्यागो विधीयते' ॥
'सैर्ष्यं प्रायेण योषितां भवति हृदयम्' ।
'मूर्खबहुलं जगत्' ।
'ब्रीहीञ्जिहासति सितोत्तमतण्डुलाढ्यान् । को नाम भोस्तुषकणोपहितान् हितार्थी' ॥
'लघीयस्यपि रिपौ नानवहितेन जिगीषुणा भवितव्यम्' ।
'अमुष्य संसारतरोरबोधमूलस्य नोन्मूलविनाशनाय ।
विश्वेश्वराराधनवीजजातात्तत्त्वावबोधादपरोभ्युपायः' ॥
'प्रायः सुकृतिनामर्थेदेवा यान्ति सहायताम् । अपन्थानं तु गच्छन्त सोदरोऽपि विमुञ्चति'॥
'निर्दहति कुलमशेषं ज्ञातीनां वैरसंभवः क्रोधः' ।
'यद्यप्यभ्युदयः प्रायः प्रमाणादवधार्यते । कामं तथाऽपि सुहृदामनिष्टाशङ्किमानसम्' ॥
'समानान्वयजातानां परस्परविरोधिनाम् । परैः प्रत्यभिभूतानां प्रसूते सङ्गतिः श्रियम्' ॥
प्रबोधचन्द्रोदयगतानि छन्दांसि
१. अनुष्टुप्—
श्लोके षष्ठं गुरुर्ज्ञेयं सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुःपादयोर्ह्रस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः' ॥
२. आर्या—'यस्याः पादे प्रथमे द्वादशमात्रास्तथा तृतीयेऽपि ।
अष्टादश द्वितीये चतुर्थके पञ्चदश सार्या' ॥
३. इन्द्रवज्रा । ४. उपेन्द्रवज्रा । ५. उपजाति ।
'स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः'
'उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौ'
'अनन्तरोदीरितलक्ष्मभाजौ पादौ यदीयावुपजातयस्ताः'
६. पृथ्वी—'जसौ जसयला वसुग्रहयतिश्च पृथ्वी गुरुः' ।
७. मन्दाक्रान्ता—'मन्दाक्रान्ता जलधिषडगै म्भौ नतौ ताद्गुरू चेत्'
८. शालिनी—'मात्तौ गौ चेच्छालिनी वेदलोकैः' ।
९. वंशस्थम्—'जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ'
१०. वसन्ततिलका—'उक्तावसन्ततिलका तभजा जगौ गः'
११. शार्दूलविक्रीडितम्—'सूर्याश्वैर्यदि मः सजौ सततगाः शार्दूलविक्रीडितम्' ॥
१२. शिखरिणी—'रसैरुद्रैश्छिन्ना यमनसभला गः शिखरिणी' ॥
नाटकीया विषया
स्वगतम् ( आत्मगतम् )
'अश्राव्यं खलु यद्वस्तु तदिह स्वगतं मतम्' ।
प्रकाशम्— 'सर्वश्राव्यं प्रकाशं स्यात्'
अपवार्य्य— '...तद्भवेदपवारितम्' ।
रहस्यं तु यदन्यस्य परावृत्य प्रकाश्यते । त्रिपताककरेणान्यानपवार्यान्तराकथाम्'
जनान्तिकम्— 'अन्योऽन्यामन्त्रणं यत्स्याज्जनान्ते तज्जनान्तिकम्' ॥
नेपथ्यम्— 'नटानां वेषपरिग्रहस्थानम्'
नाटकम्— 'नाटकं ख्यातवृत्तं स्यात्पञ्चसन्धिसुसंयुतम् ।
प्रख्यातवंशो राजर्षिर्धीरोदात्तः प्रतापवान् ।
दिव्योऽथ दिव्यादिव्यो वा गुणवान्नायको मतः
एक एव भवेदङ्गी शृङ्गारो वीर एव वा'
अङ्गमन्ये रसाः सर्वे कार्ये निर्वहणेऽद्भुतः'
[ लक्षणमिदमत्रग्रन्थे न समन्वेति, तथापि नाटकशब्देन प्राचीनैर्व्यवहृतोऽयं ग्रन्थः
अङ्कः— 'प्रत्यक्षनेतृचरितो रसभावसमुज्ज्वलः । भवेदगूढशब्दार्थःक्षुद्रचूर्णकसंयुत
नानेकदिननिर्वर्त्य कथया संप्रयोजितः ।
आवश्यकानां कार्याणामविरोधाद्विनिर्मितः ।
प्रत्यक्षचित्रचरितैर्युक्तो भावरसोद्भवैः । अन्तर्निष्क्रान्तनिखिलपात्रोऽङ्क इति कीर्त्तितः'
नान्दी—
आशीर्वचनसंयुक्तास्तुतिर्यस्मात् प्रयुज्यते । देवद्विजनृपादीनां तस्मान्नान्दीतिसंज्ञिता
मङ्गल्यशङ्खचन्द्राब्जकोककैरवशंंसिनी । पदैर्युक्ता द्वादशभिरष्टाभिर्वा पदैरुत' ॥
सूत्रधारः— 'नाट्योपकरणादीनि सूत्रमित्यभिधीयते ।
सूत्रं धारयते यस्तु सूत्रधारः स कथ्यते' ॥
प्रस्तावना—
'नटी विदूषको वापि पारिपार्श्वक एव वा । सूत्रधारेण सहिताः संलापं यत्र कुर्वते ॥
चित्रैर्वाक्यैः स्वकार्योत्थैः प्रस्तुताक्षेपिभिर्मिथः ।
आमुखं तत्तु विज्ञेयं नाम्ना प्रस्तावनाऽपि सा' ॥
विष्कम्भकः— 'वृत्तवर्त्तिष्यमाणानां कथांशानां निदर्शकः ।
संक्षिप्तार्थस्तु विष्कम्भ आदावङ्कस्य दर्शितः ॥
प्रवेशकः— 'प्रवेशकोऽनुदात्तोक्त्या नीचपात्रप्रयोजितः ।
अङ्कद्वयान्तर्विज्ञेयः शेषं विष्कम्भके यथा' ॥
परिशिष्ट २४९
नायकः—‘त्यागी कृती कुलीनः सुश्रीको रूपयौवनोत्साही ।
दक्षोऽनुरक्तलोकस्तेजो वैदग्ध्यशीलवान्नेता’ ॥
[इदमपि लक्षणमत्रत्ये नायके नान्वेति, तस्यालौकिकत्वादतो विलक्षणताऽस्य मन्तव्या]
बीजम्—‘अल्पमात्रं समुद्दिष्टं बहुधा यद्विसर्पति ।
फलस्य प्रथमो हेतुर्बीजमित्यभिधीयते’ ॥
विन्दुः—‘अवान्तरार्थविच्छेदे विन्दुरच्छेदकारणम्’ ।
कार्यम्—‘अपेक्षितं तु यत्साध्यमारम्भो यन्निबन्धनः ।
समापनं तु यत्सिद्धयैतत्कार्यमिति सम्मतम्’ ॥
सन्धिः—‘अन्तरैकार्थसम्बन्धः सन्धिरेकान्वये सति’ ।
पञ्चसन्धयः—‘मुखं प्रतिमुखं गर्भो विमर्श उपसंहतिः । इति पञ्चस्य भेदाः स्युः०’
मुखम्—‘यत्रबीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससम्भवा ।
प्रारम्भेण समायुक्ता तन्मुखं परिकीर्त्तितम्’ ॥
प्रतिमुखम्—‘फलप्रधानोपायस्य मुखसन्धिनिवेशितः ।
लक्ष्यालक्ष्य इवोद्भेदो यत्र प्रतिमुखञ्च तत्’ ॥
गर्भः—‘फलप्रधानोपायस्य प्रागुद्भिन्नस्य किञ्चन ।
गर्भो यत्र समुद्रभेदो हासान्वेषणवान्मुहुः’ ॥
विमर्शः—‘यत्र मुख्यफलोपाय उद्भिन्नो गर्भतोऽधिकः ।
शापाद्यैः सान्तरायश्च स विमर्श इति स्मृतः’ ॥
निर्वहणम्—‘बीजवन्तो मुखाद्यर्था विप्रकीर्णा यथातथम् ।
एकार्थमुपनीयन्ते यत्र निर्वहणञ्च तत्’ ।
[ एषां या न्यङ्गान्यत्र प्रकाशे समायातानि तानि तत्रैव सलक्षणं निर्दिष्टानीति
तत एवावसेयानि ]
नायकादिनिरूपणम्
नायकः—विवेकः ( आध्यात्मिको भावविशेषः )
नायिका—उपनिषद्देवी ( विद्याप्रभेदः )
स्थायिभावः—निर्वेंदः ।
उद्दीपनविभावाः—तपोवनरामकथादयः ।
सात्विकः—हर्षपुलकादयः ।
व्यभिचारिणः—मतिधृतिहर्षादयः ।
रसः—शान्तः ।
गुणः—प्रसादमाधुर्य्ये ।
प्रकाशकर्तृवंशपरिचयः
माण्डरसंज्ञकमैथिलभूसुरवंशेऽजनिष्ट कृती ।
श्रीमान् 'कन्हाइ' मिश्रो हतजनताऽज्ञानतामिस्रः ॥ १ ॥
उदितश्छीतनशर्मा ततः सुमेरोरिवादित्यः ।
योऽमानि मान्तिनिवहश्रेयान् सुकृतावदातारमा ॥ २ ॥
मृतपितृकः स बाल्ये मातुलकुलमाश्रितः शरणम् ।
ग्रामे 'पकड़ी' नामनि गृहस्थतां प्रापितो न्यवसत् ॥ ३ ॥
तत्त॒नयेषु प्रथमो वयसा ज्ञानेन यशसा च ।
'मधुसूदन' मिश्राख्यो भक्तश्चतुराग्रणीरभवत् ॥ ४ ॥
तत एव श्री 'जयमणि' संज्ञायां मातरि प्रापम् ।
जनिमब्धिरामवसुभूमितशाके 'रामचन्द्रो'ऽहम् ॥ ५ ॥
प्रभवादष्टमशरदि स्नेहान्मामुपनिनीषन्तम् ।
तातं सदा स्वतन्त्रा नियतिरकार्षीत् कथाशेषम् ॥ ६ ॥
बाल्ये पण्डित 'किङ्कर' शर्मकृपाप्राप्तबोधस्य ।
मम चक्षुषी चमत्कृतसंस्कृतभाषा-प्रयोगेषु ॥ ७ ॥
उन्मीलिते अभूतां श्री 'श्रीनाथा'ख्यविबुधस्य ।
मम मातुलस्य चरणौ निषेवमाणस्य न चिरेण ॥ ८ ॥
गूढं शास्त्ररहस्यं ज्ञातुं निखिलं निबद्धकक्षस्य ।
उपदेशको ममाऽभू'दीश्वर' नाथो विदद्वन्द्यः ॥ ९ ॥
स्वाभाविक्या कृपया स्नेहेनान्तःप्ररूढेन ।
ममतादृशा च यो मामपुषत् सोदर्यभावेन ॥ १० ॥
तत्कृपयाऽधिगताखिलसंस्कृतसाहित्यमर्माणम् ।
बुधवर 'किशोरि' शर्मा मां व्यधिताचार्यपदभाजम् ॥ ११ ॥
श्रीयुत 'जटेश्वरा'भिधविद्वद्वरपादमुपजीव्य ।
दर्शनशास्त्ररहस्यं न चिरेणाशेषमाचकलम् ॥ १२ ॥
एतानन्याँश्च गुरून् मनसि ममावस्थितान् सततम् ।
ध्यायामि यत्कृपा मे मानुष्यकमञ्जसाऽस्ताक्षीत् ॥ १३ ॥
सोऽह वाक्परिचरणव्यापृतचेताः प्रकाशममुम् ।
निरमामिह विद्वांसः कृपास्पृशः स्वाद्दशो दध्युः ॥ १४ ॥
श्लोकानुक्रमणिका
अङ्क श्लोक अङ्क श्लोक
अकाण्डपात ५ २९ उत्तुङ्गपीवरकुच १ १०
अग्निहोत्रं त्रयो २ २६ उद्दामद्युति ६ २८
अत्रानुज्झित ३ २२ उद्भूतपांसु ४ २६
अद्याप्युन्मद १ ५ उप्यन्ते विष ५ १६
अनादरपरो ४ ११ एकः पश्यति ६ १९
अनुग्रहविधौ ६ ११ एकमेव सदा ५ १५
अन्तर्नाडी १ २ एकाग्रिप्रभव १ १८
अन्धीकरोमि २ २९ एकोऽपि बहुधा १ २८
अपि यदि दिशि १ १३ एतत्कराल ३ १५
अप्येतद्वारितं ५ ३० एष देवः पुरोविद्भिः ४ २०
अमी धारायन्त्र ४ २७ एषोऽस्मीति ६ २७
अमुष्य संसार ४ ७ कनकसिकतिल ६ ६
अम्भःशीतकरा ६ २२ कल्पान्तवात १ ६
अयःस्वभावा ६ १६ क्वचिद्विश्व ६ २१
अयि पीणघण ३ १९ कान्तेत्युत्पल ४ ८
अरे क इव वासवः २ ११ कालरात्रिकराला ४ २
अवच्छिन्नस्य ६ २६ किंवाप्तं किमपोहित ६ २९
असतां निग्रहो ६ २ कृष्णाजिनानि ६ १३
असावहंकार १ २४ केयं माता २ ३३
असौ स्वदभ्यो ६ २५ क्रुद्धे स्मेरमुखाः ४ १८
अस्तं गतेषु ६ १ क्रोधान्धकार ४ १५
अस्ति प्रत्यर्थि १ ४ ब्रूमो न वाचं ४ १६
अस्पृष्टचरणा २ ८ क्वचिदुपकृति ५ १७
अस्ताक्षीन्नव ५ २३ कालिञ्जनं २ २२
अहल्यायै जारः १ १४ क्षेत्रग्राम २ ३२
अहिंसा क्व १ १५ गङ्गातीरतरङ्ग २ ५
आज्ञामवाप्य २ २४ गुरोरप्यथ १ २२
आत्मप्रस्ति २ १६ गौडं राष्ट्र २ ७
आवासो लयनं ३ ९ घोरं नारक ४ १
इदं पवित्रममृतं ३ २० चन्द्रश्चन्दन ४ १३
२५२ श्लोकानुक्रमणिका
जातोऽहं जनको १ २९ निर्दहति कुल ५
ज्ञातुं वपुःपरि ३ ११ निष्पन्दैश्चन्दनानां २
ज्योतिः शान्त ' ९ निहतस्य पशोर्यज्ञे २
ज्वलत्शिवाभि २ २ नीताः क्षयं १
णत्थि जले २ २४ नीतान्यमूनि ६
णत्थि जले णत्थि ३ २५ नीवाराङ्कित ३
तं पापकारिण ' १७ नैवाश्रावि २
तीर्णाः क्लेश ६ ८ परममविदुषां २
तीर्णाः पूर्णाः ५ १८ पर्जन्योऽस्मिन् ६
तुल्यत्वे वपुषां २ १८ पान्थानामिव ५
तोयार्द्राः सुर ४ २८ पुमानकर्ता ६
त्याज्यं सुखं २ २३ युग हि धर्माध्वनि ६
त्वन्मङ्गाच्छा ५ ३३ पुंसः सङ्गमसु १
त्वाष्ट्रं वृत्त २ ३१ प्रतिकुलामकुलजां २
दलितकुच ३ ३५ प्रत्यक्षादिप्रमा २
दुराचारा ३ ७ प्रभवति मनसि १
दूले चलण ३ ८ प्रशान्ताराति ६
दृढतरमपि ४ ११ प्रादुर्भवन्ति ५
दृष्टं क्वापि सुखं ३ १६ प्रायः सुकृति ४
द्वौ तौ सुपर्णौ ६ २० फलं स्वेच्छालभ्यं ४
धनं तावल्लब्धं ४ २ बन्धैको बहुधा १
धाता विश्व २ २८ बहुलरुधिर ५
ध्यायन्निमां ४ ५ बालानामिय ४
ध्रुवं ध्वंसो भावी ५ २ बाह्रोर्भङ्गा ६
न कति पितरो ५ २७ बाह्रोर्भङ्गा ६ :
नरास्थिमाला ३ १२ भगवति तव ५ :
नानामुखं ४ २० भवसागरतार ६
नार्थैस्ता नव ५ ३२ भूत्वाकल्प ५ '
नास्माकं जननी २ ९ भ्रूभङ्गभीम ४
निकृन्ततीव ५ ३ मध्याह्नाकं १
नित्यं स्मरञ्जलद ५ ३१ मलमअ ३
नित्यानित्यविचार ६ ३ मस्तिष्कान्तर ३ १
निपीता वेश्याभिः ३ २१ मार्जारभक्षिते ५ २
निरन्तराभ्यास ५ २६ मानिन्याश्चिर १ ३
श्लोकानुक्रमणिका २५३
मामनालोक्य ३ २ शब्दान्नैव शृणोति ६ ५
मुक्तासङ्ककुरङ्ग २ १ शान्तेऽनन्तमहिम्नि ४ ६
मुक्ताहारलता ४ ९ शान्तं ज्योतिः ६ २३
मूलं देवी ३ २६ श्येनावपात ४ ३
मृतानामपि २ २१ श्रियो ज्वाला ५ २४
मृत्युर्नृत्यति ४ २३ श्रीदेवी जनका ३ ४
मृद्भिन्दुलाञ्छित २ ६ श्रोणीभारभरालसा २ ३४
मोहान्धकार ६ ३० सङ्गं न केनचि ६ ३१
यदप्यभ्युदयः ५ ४ सज्जन्तां कुम्भ ४ २५
यन्नास्येव २ १७ सततधृति १ २५
यः प्रागासीदभि २ ३६ सदनमुपगतो २ १०
यस्माद्विश्वमुदेति ६ १४ स नरकादिव ६ ४
यस्य हस्तौ च ३ १४ सन्तु विलोकन १ १६
येन त्रिःसप्त १ ७ सन्ध्येते मम २ ३०
षण्डाः पीनपयो १ १८ संभूतः प्रथम १ १७
रम्यं हर्म्यतलं १ १२ समानान्वय ५ ८
रागादिभिः सरल १ २२ समारम्भा भग्नाः ४ २०
लभ्यं लब्धं १ २१ संमोहयन्ति १ २७
कलिततानां ५ १९ सर्वं क्षणक्षयिण ३ ८
वश प्राप्ते मृत्योः ५ २२ सहजमलिन १ २१
विद्याधरी वाथ ३ २३ साङ्ख्यन्याय ५ ७
विद्याप्रबोधोदय २ १२ सैषान्तर्वर्धती ४ २९
विष्पट्टणीलुप्यल ३ १७ सोऽपि स्ववीर्या १ ८
विपाकदारुणो २ २७ सोऽहं प्रकीर्णैः ४ १४
विपुलपुलिनाः ४ १२ स्फटिकमणि १ २६
विभेचकर्म ६ १८ स्फुरद्रोमोद्भेद १ २०
विवेकेनैव १ ९ स्मर्यते सा हि २ ३७
विष्णोरायतना ५ ५ स्वप्नेऽपि देवी ५ १३
विसर्पति ५ १२ स्वभावलीनानि ६ १७
वेदोपवेदाङ्ग ५ ६ स्वर्गः कर्तृक्रिया २ १९
वेश्यावेश्मसु २ १ स्वाराज्यं प्राप्य ३ १०
व्यतीतवेदार्थ २ २५ हरिहरसुरज्येष्ठ ३ १०
प्रकाशित होगई ! प्रकाशित होगई !!
डॉ० भोलाशङ्कर व्यास
की
अमर कृति
संस्कृत-कवि-दर्शन
इसमें संस्कृत के चुने हुए चोटी के २० कवियों पर गवेषणापूर्ण
आलोचनात्मक निबन्धों का संग्रह है । पाश्चात्य नव्य समीक्षा-पद्धति और पौरस्त्य
रसालङ्कारवाली आलोचनसरणि का समन्वय कर विद्वान् लेखक ने समीक्षा के
क्षेत्र में निःसन्देह एक नवीन उद्भावना की है । समाज-शास्त्र की वैज्ञानिक
आधारभित्ति को लेकर पल्लवित किया गया यह आलोचनप्रासाद अपनी
प्रामाणिकता और शास्त्रीयता में बेजोड़ है । इस ग्रन्थ में न तो पाश्चात्य पण्डितों
की तरह कोई पूर्वाग्रह ही है, न भारतीय पण्डितों की आलोचना की तरह एकाङ्गिता
ही । नवीनता और प्राचीनता के समन्वय ने डॉ० व्यास की समीक्षा में मणि-
काञ्चन-संयोग घटित कर दिया है। कवियों पर निजी मौलिक उद्भावनाएँ उपन्यस्त
कर विद्वान् लेखक ने व्यावहारिक समीक्षा को दार्शनिक रूप दिया है, और ग्रन्थ
का नामकरण भी इसका सङ्केत करता है । कई कवियों के विषय में ऐसे मौलिक
सङ्केत किये गये हैं, जो अनुसन्धान-कर्त्ताओं को मार्ग दिशा दे सकते हैं। साहित्यिक
समाज को बड़े दिनों से संस्कृत कवियों पर हिन्दी में सैद्धान्तिक, व्यावहारिक
और समाजशास्त्रीय आलोचना का अभाव खटकता था। डॉ० व्यास ने इस अभाव
की पूर्ति कर दी है । इस दिशा में डॉ० व्यास का यह प्रयास राष्ट्रभाषा में सर्व-
प्रथम होते हुए भी, प्रामाणिक और महनीय है । साहित्य के शास्त्री, आचार्य
तथा बी० ए०, एम० ए० और साहित्यरत्न की परीक्षाओं में निबन्ध और इतिहास
के लिये यह पुस्तक अधिक उपादेय है । मूल्य ६)
प्राप्तिस्थान—
चौखम्बा विद्या भवन
चौक, बनारस-१