प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)

५६ प्रबोधचन्द्रोदयम्

दम्भः—( विलोक्य। सानन्दम् ) अये, आर्यः पितामहोऽस्माकमह-
ङ्कारः। आर्य, दम्भो लोभात्मजोऽहं भो अभिवादये ।
अहंकारः—वत्स, आयुष्मान्भव । बालः खल्वसि मया द्वापरान्ते
दृष्टः। संप्रति चिरकालविप्रकर्षाद्वार्धक्यग्रस्ततया च न सम्यक्प्रत्यभिजा-
नामि । अपि त्वत्कुमारस्यानृतस्य कुशलम् ?
दम्भः—अथ किम् ? सोऽप्यत्रैव महामोहस्याज्ञया वर्तते । न हि तेन
विना मुहूर्तम्प्यहं प्रभवामि ।
अहंकारः—अथ तव मातापितरौ तृष्णालोभावपि कुशलौ ?
इति परमार्थः ॥ पृथिवी वृत्तम्, तल्लक्षणं यथा—'जसौ जसयला वसुग्रहयतिश्च
पृथ्वी गुरुः' इति ॥ ११ ॥
आर्यः-पूज्यः । पितामहः-पितृपिता । लोभात्मजः-लोभप्रभवः । अभिवादये-प्रण-
मामि । द्वापरान्ते-कलियुगादौ । बालः-अप्रौढः, अल्पप्रचार एवास्य बाल्यं बोध्यम् ।
चिरकालविप्रकर्षात्-बहुसमयव्यवधानात् । वार्धक्यग्रस्ततया-जरागृहीतत्वेन । प्रत्य-
भिजानामि-दृष्टिमान्द्येन परिचिनोमि । त्वत्कुमारस्य तव सूनोः । अनृतस्य-मिथ्या-
भाषणस्य । दम्भोऽनृतस्य पिता, तज्जनकत्वादिति बोध्यम् ।
अत्र-वाराणस्याम् । महामोहस्य-प्रभोर्मोहराजन्य । तेन-अनृतेन । अनृतं विना
दम्भो न शक्नोत्यवस्थातुमिति तथोक्तम् ।
कुशलौ-सकुशलावित्यर्थे प्रयुज्यमानेऽत्र कुशलाविति पदेऽर्श आद्यजन्तता मन्त-
व्या । तृष्णालोभौ-तृष्णा-यावदीप्सितद्रव्यप्राप्तावपि पुनस्ततोऽधिकद्रव्याकाङ्क्षा,
लोभो नाम स्वद्रव्यापरित्यागपूर्वकपरद्रव्यजिघृक्षा ।
दम्भ--( देखकर, प्रसन्नतासे ) अरे, आप तो हमारे पितामह अहङ्कार हैं । आर्य,
लोभका पुत्र दम्भ मैं आपको प्रणाम करता हूं ।
अहङ्कार--बच्चा, जीते रहो । मैने बालकरूपमे तुम्हें द्वापरके अन्तमे देखा था, उसे
बहुत दिन हुए इसलिये और मैं बूढ़ा हो गया हू, इसलिये भी मैं तुम्हे ठीकसे नही पहचान
सका । तुम्हारा पुत्र अनृत तो कुशल से है न ?
दम्भ--और क्या ? वह भी महामोहकी आज्ञासे आजकल यहीं पर है । उसके बिना
एक क्षणके लिये भी हमारा प्रभुत्व नहीं रहता है ।
अहङ्कार-और तुम्हारे मां बाप तृष्णा और लोभ भी तो सकुशल हैं ।