प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)

२२ प्रबोधचन्द्रोदयम्
तीव्रस्तथा हि भुवनक्षयकृद्विरोधः ॥ १८ ॥
सर्वमेवैतज्जगदस्माकं पित्रोपार्जितं तच्चास्माभिस्तातवल्लभतया सर्व-
मेवाक्रान्तम् । तेषां तु विरलः प्रचारः । तेनैते पापाः सांप्रतं पितरमस्मां-
श्चोन्मूलयितुमुद्यताः ।
रतिः—शान्तं पापम् । आर्यपुत्र, किं तादृशं पापं विद्वेषणमात्रेण तैरा-
रब्धम् । भवतु । अस्योपायः को वा मन्त्रितः ? ( सन्तं पावं । अज्जउत्त, किं
एरिसं पावं विद्देसणमत्तेण तेहिं आरद्धं । होदु । अस्स उवाओ कोवि मन्तिदो ? )
अभवत् । सर्वंशानां विरोधः सदैव समानवस्तुलोभमूलको भवति महाभारतप्रव-
र्तकः कुरुपाण्डवयोधिरोधो हि पृथिवीलोभनिमित्तक एवाभवदतोऽस्माकमपि विरो-
धस्तथैवेति भावः । आमिषपदमत्र लक्षणया भोग्यवस्तुपरम् । वसन्ततिलकं वृत्तं,
लक्षणमन्यत्रोक्तम् ॥ १८ ॥
एकाभिषाभिलाषमूलकं वैरमस्माकं विवेकादिभिरिति स्वोक्तं समर्थयति—सर्व-
मेवेति० अस्माकम्-मोहादिकानाम् विवेकादीनाञ्च । पित्रा जनकेन मनसा । उपा-
र्जितम्-अर्जितम् , मनसा हि जनितं जगत्तदुपार्जितत्वेनोत्प्रेक्ष्यते । तच्च जगत् ।
अस्माभिः मोहपक्षीयैः । तातवल्लभतया-पितृस्नेहितया । सर्वम्-अविभक्तमखि-
लम् । आक्रान्तम्-वशीकृतम् । तेषाम्-विवेकादीनाम् । विरलः क्वाचित्कः । प्रचारः
प्रसरगम् । तेन स्वस्य देशाधिकारराहित्येन प्रचारवैरत्येन च । एते विवेकप्रभृतयः ।
पापाः पापकर्मणः । पितरम् जनकम् मनोरूपम् । अस्मान् मोहपक्षीयॉँश्च । उन्मू-
लयितुम् उच्छेत्तुम् । उद्युक्ता प्रवृत्ताः । लोकेऽपि सपत्नीद्वयसन्ततिमध्ये तातव-
ल्लभदलं धनमधिकुरुतेऽन्यच्च दलं ततो वञ्चितं तिष्ठति तच्च तेन दुःखेन पीडितं
सदुपायान् कृत्वा पितरं भ्रातृँश्च वैमात्रेयानून्मूलयितुं यतत इति प्रसिद्धम् ।
'शान्तं पापम्' इति श्रुतस्य वृत्तस्य शब्दस्य वा समधिकनिन्द्यताद्योतनाय
प्रयुज्यते । विद्वेषणमात्रेण केवलेन द्वेषेण । एतादृशम्-पितृभ्रातॄणां चोन्मूलन रूपम् ।
आरब्धम्-कर्त्तुमभिलष्य व्यापृतम् । मन्त्रितः-चिन्तितः ।
लिये ही तो हुआ था ॥ १८ ॥
इस सारी दुनियाँको हमारे पिता मनने ही अर्जित किया, पिताके लाड़ले होनेके कारण
उस पर हम अधिकार किये हैं । उनलोगोंको कम स्थान मिला है । इसलिये यह पापी
विवेक आदि हमलोगोंको और पिताजीको उखाड़ फेंकना चाहते हैं ।
रति—पाप दूर हो, आर्यपुत्र, क्या विरोध होने भरसे उनलोगोंने इतना भारी पाप
करना चाहा है। अस्तु, आप लोगोंने इसका क्या उपाय सोचा है ?