प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)

पञ्चमोऽङ्कः १६६
विष्णुभक्तिः—वत्से, एतस्मिन् वीरवरक्षये महति संप्राये जाते न
जाने बलवता महामोहेनाभियुक्तस्य वत्सस्यविवेकस्य कीदृशो वृत्तान्त इति
दुःस्थितमिव मे हृदयम् ।
शान्तिः—किमत्र विचिन्त्यते । ननु भगवती देवानुग्रहा तन्नियत-
मेव राज्ञो विवेकस्य विजय इति जानामि ।
विष्णुभक्तिः—वत्से,
यद्यप्यभ्युदयः प्रायः प्रमाणादवधार्यते ।
कामं तथापि सुहृदामनिष्टाशङ्कि मानसम् ॥ ४ ॥
विशेषतश्च श्रद्धायाश्चिरगमनान्मनो मनसि संदेहमारोपयति ।
श्रद्धा:—( उपसृत्य ) भगवति, प्रणमामि ।
वीरवरक्षये-योधप्रधानावनाशकारणे । सम्प्राये-युद्धे । अभियुक्तस्य-युद्धोद्य-
तस्य । दुःस्थितम्-व्यग्रम् । कृतानुग्रहा-प्रसन्ना । नियतम्-निश्चितम् ।
यद्यपीति० यद्यपि यद्यपि प्रमाणात् प्रमाणसाधनसमूहात् विजयः प्रायः सम्भवतः
अवधार्यते अनुमीयते, प्रायः, तथापि विजयस्य सम्भावनाविषयत्वेऽपि सुहृदाम्
युध्यमानजनमित्राणाम् मानसम् हृदयम् अनिष्टाशङ्कि अहितसम्भावनापरम्
'स्नेहः पापमाशङ्कते' इति न्यायेन सत्यामपि जयसम्भावनायां हृदयं पदं नार्धायते
इत्यर्थः । प्रमाणसिद्धमन्यद्भवतु, हृदयं तु पापमेव ध्यायति, तस्य तद्विषये नातिशय-
स्नेहवत्त्वात् । तदहं तद्विजये सन्दिग्धानहृदया जाये इति तात्पर्यार्थम् ॥ ४ ॥
विशेषतः-प्रधानभावेन । यदि विवेकस्य विजयः प्राप्स्यत नूनं श्रद्धाऽऽगत्य
मह्यं तं समाचारमसूचयिष्यन्न चागता सा, तदहं सन्देहं वहामीति प्रसङ्गार्थः ।
विष्णुभक्ति—वत्से, वीरक्षयकर इस युद्धमे बलवान् महामोही अभियुक्त वत्स
विवेकका क्या समाचार होगा ? इसीसे हमारा हृदय विकल है ।
शान्ति—इसमे चिन्ताकी क्या बात है ? जब आपकी कृपा है तो मै जानती हूँ कि
निश्चय राजा विवेककी जीत होगी ।
विष्णुभक्ति—वत्से, यद्यपि प्रमाणसे अभ्युदय प्रमाणित होता है तथापि हितैषियोंका
हृदय अनिष्टकी आशङ्का ही किया करता है ॥ ४ ॥
खास करके चिन्ताका कारण यह हो रहा है कि बहुत दिनोंसे श्रद्धा नहीं आई है ।
श्रद्धा—( समीप जाकर ) भगवति, प्रणाम करती हू ।