प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)

१६८ प्रबोधचन्द्रोदयम्
( विचिन्त्य ) आदिष्टास्मि देव्या विष्णुभक्त्या । वत्से श्रद्धे, अहमत्र
हिंसाप्रायसमरदर्शनपराङ्मुखी । तेन वाराणसीमुत्सृज्य शालिग्रामाभि-
धाने भगवतः क्षेत्रे कंचित्कालमतिपालयामि । त्वं तु यथावृत्तमागत्य मे
निवेदयिष्यसीति । तदहं देव्याः सकाशं गत्वा सर्वमेतत्समरवृत्तान्तमा-
वेदयामि । ( परिक्रम्यावलोक्य च ) एतच्चक्रतीर्थम् । यत्रासौ संसारसागरो-
त्तारतरणिकर्णधारो भगवान् हरिः स्वयं प्रतिवसति । ( प्रणम्य ) इयं च
महामुनिभिरुपास्यमाना भगवती विष्णुभक्तिः शान्त्या सह किमपि मन्त्र-
यते । यावदुपसर्पामि । ( इति परिक्रामति )
( ततः प्रविशति विष्णुभक्तिः शान्तिश्च )
शान्तिः—देवि, प्रबलचिन्ताकुलहृदयामिव भवतीमालोकयामि ।
बन्धुवधजन्मशोकाग्निर्ममान्तःकरणं छिन्दन् कायं क्लिश्यन् अन्तरात्मानञ्च दहन्निव
प्रवर्धत इत्यर्थः ॥ ३ ॥
हिंसाप्रायसमरदर्शनपराङ्मुखी-हिंसामययुद्धावलोकनविमुखी । तेन-वैमुख्येन
अतिपातयामि-गमयामि । वृत्तम्-समाचारः । समरवृत्तान्तम्-युद्धसमाचारम् ।
आवेदयामि-सूचयामि । संसार एव सागरः समुद्रस्तत उत्तारः पारगमनं तत्र या
तरणिः नौः तस्याः कर्णधारः नाविकः । यः संसारसागरादुद्धारकः, यमाश्रित्य जनो
भवभयादुद्धारमवाप्नोतीति तात्पर्यम् । महामुनिभिः-महर्षिभिः, उपास्यमाना-
सेव्यमाना । मन्त्रयते-विचारयति ।
प्रबलचिन्ताकुलहृदयाम्-महत्या चिन्तया व्याकुलमनसम् ।
( सोचकर ) देवी विष्णुभक्तिने आदेश दिया है—वत्से श्रद्धे, मै हिंसाप्रधान युद्ध
नहीं देख सकती । अतः वाराणसी छोड़कर शालग्राम नामक क्षेत्रमें कुछ दिन प्रतीक्षा
करूंगी । तुम आकर यथावृत्त समाचार मुझे बताती रहना । और मै देवीके समीप
जाकर सारा युद्ध वृत्तान्त बताऊ गी । ( चलकर और देखकर ) यही तो है चक्रतीर्थ । जहाँ
संसारसागरसे पार उतारने वाले स्वयं भगवान् हरि निवास करते हैं । ( प्रणाम करके )
ये हैं महामुनियोंसे आराधित भगवती विष्णुभक्ति जो शान्तिके साथ कुछ बातें कर रही
हैं, जब तक समीप जाता हूं । ( समीप जाती है )
( विष्णु भक्ति और शान्तिका प्रवेश )
शान्ति—देवि, आपको प्रबल चिन्तासे युक्त हृदय देख रही हूँ ।