प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)

चतुर्थोऽङ्कः १५५
विनाशो लब्धस्य व्यथयतितरां न त्वनुदयः ॥ २२ ॥
किञ्च—
मृत्युर्नृत्यति मूर्ध्नि शश्वदुरगी घोरा जरारूपिणी
त्वामेषा ग्रसते परिग्रहमयैर्गृध्रैर्जगद्ग्रस्यते ।
धूत्वा बोधजलैरबोधबहुलं तल्लोभजन्यं रजः
संतोषामृतसागराम्भसि मनाङ्मग्नः सुखं जीवति ॥ २३ ॥
प्रतीहारी—एष स्वामी । तदुपसर्पतु महाभागः । (एसो सामी । ता
उवसप्पदु महाभाओ )
( तथा कृत्वा )
संतोषः—जयतु जयतु स्वामी । एष संतोषः प्रणमति ।
त्पाद्योः कस्य श्रेष्ठतेति ब्रूहि ) ( परमार्थे तु विचार्यमाणे धनस्यानुत्पाद एव श्रेयान्
यतः ) लब्धस्य विनाशः क्षयः व्यथयति क्लेशयति अनुदयोऽर्थस्यानधिगमस्तु न,
तेन वृथा तदर्जनचिन्तयाऽऽत्मपातनमसम्भवी धनवियोगनिरोध इति तात्पर्यम् ॥२२॥
मृत्युरिति० शश्वत् सततम् मूर्ध्नि मस्तके मृत्युः मरणम् नृत्यति आयुरनियत-
मिति सदैव मृत्युभयमस्त्येवेत्यर्थः । एषा जरारूपिणी वार्धक्यस्वरूपा घोरा भयङ्करी
उरगी सर्पिणी त्वां ग्रसते गिलति, प्रतिदिनं वार्धक्यसर्पिण्या मुखं पदात्पदमुपसर्प-
सीत्याशयः । परिग्रहमयैः दानप्रचुरैः स्त्रीपुत्रादिरूपैः गृध्रैः लोभशालित्वसाम्याद्गृ
ध्रोपमैः जगद् ग्रस्यते भक्ष्यते । ( तदेवं स्थितौ ) तत् तस्मात् बोधजलैः ज्ञान-
वारिभिः अबोधबहुलम् अज्ञानविजृम्भितम् लोभजन्यम् लोभोद्भवम् रजः मालिन्यम्
धूत्वा अपसार्य सन्तोषामृतसागराम्भसि सन्तोषसुधासिन्धुवारिणि मनाक् सकृत्
मग्नः सुखं जीवति । मृत्योरपरिहार्यतया जरायाः क्रमशः सन्निधानेन पुत्रादिद्वारक-
धनापहारप्रभवक्लेशसंभावनया च ज्ञानी लोभं विधूय सन्तोषमालम्बेत, तदेव वरं
यन्न नास्ति किमपि भयमिति तात्पर्यम् ॥ २३ ॥
नही, क्योंकि नहीं होना उतना कष्टकर नहीं जितना कि विनाश है ॥ २२ ॥
और—मौतरूपी नागिन सिरपर नाच रही है, भयानक जरा तुम्हें ग्रस्त कर रही है,
गृध्रतुल्य पुत्र कलत्र आदि संसारको ग्रस्त कर रहे हैं । ऐसी स्थितिमें ज्ञान जलसे अज्ञान-
मय लोभ रजको धोकर संतोषरूप अमृतके समुद्रमें डुबकी लगाओ, सुखसे जियो ॥ २३ ॥
प्रतीहारी—ये महाराज हैं, समीप चलें ।
( समीप जाकर )
सन्तोष—जय हो जय हो महाराज की । यह सन्तोष प्रणाम करता है ।