पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

३२ कलासवर्णे भागानुबन्धजातिः
रूपषड्भागे१ रूपं दृष्टं रूपे तु किं स्यात् । एवं दशभागे त्रिभागे नवभागे
द्विभागेऽपि । एतेषां रूपफलानामैक्ये किमिति सखे यदि विजानासि तद्विचिन्त्य ब्रूहि ।
न्यासः— १/१/६ | १/१/१० | १/१/३ | १/१/९ | १/१/२ | प्रतिकोष्ठमुपरितः प्रभृति रूपमंशः छेद इति कृते
प्रथमकोष्ठके रूपे सर्वोपरिस्य एकाङ्के १ छेदेन सर्वाधःस्थेन ६ हते ६, छेदस्याधस्तनस्य
षट्कस्य गमो लोपः । अंशसम्बन्धिनो रूपस्य छेदतापत्तिः, स्वच्छेदेन परिच्छिन्नेनांशेनैव रूपस्य
भागोपक्रमात् । यदि भागः, कथं फलवृद्धिः; तथाहि, षड्भागभागे फलं रूपाणि षट्,
दशभागभागे दश, त्रिभागभागे त्रीणि, नवभागभागे नव, द्विभागभागे द्वे इति । यथा शतस्य
पञ्चभागे विंशतिः, चतुर्भागे पञ्चविंशतिः, न कदाचिद् विभागाद् भाज्याधिकं फलं दृष्टम् ।
इह तु कथम् ? उच्यते ।
रूपे भाज्यसमो लाभः ऊनो रूपाधिके भवेत् ।
अधिको रूपरिक्ते तु तुल्ये२ रूपं हि नीयते ।
यथा शतस्य पञ्चभिर्भागाद् विंशतिरिति प्रत्येकमिति कृतं भवति । एवं षड्भागस्य चेद् रूपं
तत्सकलं रूपषड्भिरेव भवितव्यं षड्गुणषडंशरूपत्वाद् रूपस्य ।
वधे प्रवर्तिते रूपाद् भागे तल्लीयते फलम् ।
आद्ये न्यूनाधिके तद्वत् विपरीतं तथोत्तरे३ ॥
युतौ लब्धं रूपाणि ३० ।
द्वितीयोदाहरणम्—
४त्र्यादिषडन्तच्छेदकद्वद्याद्यंशराशिसंभक्तम् ।
रूपं पृथक् कियत् स्यात् संयोगे वित्तमाचक्ष्व ॥१७॥
न्यासः— १/२/३ | १/३/४ | १/४/५ | १/५/६ | सूत्रोक्तकर्मणि कृते जातं तस्य न्यासः— ३/२ | ४/३ | ५/४ | ६/५ ।
युतौ लब्धं रूपाणि ५ भागाः १७/६० । भागभागजातिः समाप्ता ।
भागानुबन्धजातौ करणसूत्रमार्यामाह—
भागानुबन्धजातौ रूपगणश्छेदसङ्गुणः सांशः ।
अधरहरघ्नोर्ध्वहरे५ऽथोंऽशयुतहरघ्न आद्यंशः६ ॥३९॥
१ ३५ षड्भागे । २ फल । ३ अतथोत्तरे । ४ आदि° । ५ अधरहरश्रो । ६आद्यंशः ।