पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

कलासवर्ण भागानुबन्धजातिः ३३
आर्यापूर्वार्धं परभागानुबन्धे परार्धं स्वभागानुबन्धे, रूपगणः (छेदसङ्गुणः) सांश इति
रूपशब्दसन्निधौ¹ तदीयांशग्रहणे परभागविज्ञानाद् अधरहरोर्ध्वहराधरोर्ध्वांशग्रहणे² च स्वभागा-
नुबन्धनिश्चयात् । परभागानुबन्धे हि रूपभागानां संयोजनं भागजातिकर्मत्वात् पुनरुक्तस्यो-
त्क्रान्तावसरं च स्यात् ; ननु च रूपगणस्यापि स्वभागानुबन्धोऽस्ति । सत्यं, प्राधान्येन भाग-
विषय एवोक्तः, रूपाणामप्यतिशयात् यदयं 'छेदनमच्छेदनस्य रूपं स्याद्' इति छेदरहितस्यापि
छेदं विदधाति रूपराशेरे(वा)तिदेशार्थं³ तत् । एवमुत्तरार्द्धं स्वभागानुबन्धनियमात् पूर्वार्द्धे
परभागानुबन्धपरिशेषलाभः । तदस्यां द्विविधायां भागानुबन्धजातौ परभागानुबन्धे त्रिस्थाने
सवर्णे रूपार्यंशश्छेद इत्यूर्ध्वतः आरभ्य संज्ञासु रूपगणश्छेदगुणितः सांशः ।
उदाहरणम्—
अर्धेन सहितमेकं पादेन युतानि पञ्च रूपाणि ।
⁴त्र्यंशसहितानि चाष्टौ समासतः किं धनं भवति ॥१८॥
न्यासः— | १ | ५ | ८ | रूपराशिषु यथायथं छेदेन गुणितेष्वंशसहितेषु
| १ | १ | १ |
| २ | ४ | ३ |
न्यासः— ३/२ । २१/४ । २५/३ । सदृशच्छेदांशयोजनाल्लब्धं रूपाणि १५ भागाः १/१२ । एष
परभागानुबन्धः । स्वभागानुबन्धे तु चतुःस्थाने सवर्णने⁵ ययोर्युक्तिस्तयोरूर्ध्वाधरभावेन⁶
स्थापनेऽशश्छेद इति संज्ञानुसन्धानेऽधरहरेणोर्ध्वहरस्य गुरााने कृतेऽनष्टेऽधरहरेऽधोंऽशं⁷ संयोज्य
तेनोर्ध्वांशं हन्यात् । एवं सति महत्यंशे तदपेक्षालब्धव्यपदेशभेदमल्पम् अंशमनुप्रवेश्य महत्तरो
रूपांशावयवः संजनितो भवति ।
उदाहरणम्—
सार्द्धं रूपत्रितयं स्वपादसहितं स्वषष्ठसंयुक्तम् ।
अर्द्धं स्वत्र्यंशयुतं स्वपादसहितं च किं योगे ॥१६॥
रूपत्रयं रूपार्द्धसहितम्, स राशिः स्वचतुर्भागेन सहितः, स च निजषड्भागसंयुक्त
इत्येको राशिः ; अर्द्धं स्वत्र्यंशेन युतं स राशिः स्वचतुर्भागसंयुक्त इति अनयोर्योगे किं धनं
भवतीति । न्यासः—
┌───┬───┐
│ ३ │ १ │
│ १ │ २ │
│ २ │ १ │
│ १ │ ३ │
│ ४ │ १ │
│ १ │ ४ │
│ ६ │ │
└───┴───┘
──────────────────────────────────────────
¹ ॰सत्रिधा । ² अधरहरोर्ध्वहराधरोर्धोर्ध्वांशग्रहणे । ³ रूपराशेरषडातिदेशार्थं । ⁴ अंशं ।
⁵ सवर्णेन । ⁶ ॰रूध्र्वापरिभावेन । ⁷ कृतेःनष्टापरहरेःधोंश ।