पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

कलासवर्णे प्रभागजातिः भागभागजातिश्च ३१
१२ अधरहरं ५ हन्यात् ६०, मध्यांश१हर१२अभ्यासः १२, उपरिमांशेषु ६५ विनिक्षिपेत्
७७ । अधरहरेण¹ ६ मध्यांशस्य ७७ वधः ४६२, ऊर्ध्वहरेण ६० अधरहरं ६ हन्यात् ३६०,
मध्यांशस्य १ हरस्य ६० चाभ्यासः ६०, उपरिमांशेषु ४६२ विनिक्षिपेत् ५२२ ।² अष्टादश-
भिश्छेदांशापवर्तनाज्जातम् २९/२० । भागाल्लब्धं प्राग्वत् रू १ भागाश्च ९/२० । एवं द्वितीयोदा-
हरणे कर्म कर्त्तव्यम् ।
प्रभागजातौ करणसूत्रमार्यापूर्वार्धमाह-
छेदानामभ्यासः प्रभागजातौ भवेत्तथांशानाम् ।
अंशवधः छेदघातसम्भक्तः प्रभागजातौ फलम् ।
उदाहरणम्--
अर्धार्धचतुर्भागस्त्रिभागपंचांशषष्ठदशभागः ।
सार्धद्विषष्ठसप्तमभागश्च धनं वदैकत्वे ॥१५॥
अर्धस्यार्द्धं तस्य चतुर्थभागस्तथा त्रिभागस्य पञ्चांशस्तस्य षड्भागः तस्य दशभागस्तथा
सार्धयोर्द्वयोः षड्भागः तस्य सप्तमभागः इत्येतेषां एकत्रे संयोगे धनं वद ।
स्थापनम्-- १/२ १/२ १/४ । १/३ १/५ १/६ १/१० । ५/२ १/६ १/७ ।
प्रथमे स्थानेऽंशानां १ । १ । १ वधः १, छेदानां २ । २ । ४ वधः १६, जातम् १/१६ ।
द्वितीयोदाहरणेऽंशानां १ । १ । १ । १ वधः १, छेदानां ३ । ५ । ६ । १० वधः ९००, जातम् १/९०० ।
तृतीयोदाहरणेऽंशानां ५ । १ । १ वधः ५, छेदानां २ । ६ । ७ वधः ८४, जातम् ५/८४ । एषां
युतिः ३१०३/२५२०० ।³ प्रभागजातिः समाप्ता ।
भागभागजातौ करणसूत्रमार्यापरार्द्धम् —
रूपे छेदेन हते छेदगमो भागभागविधिः ॥३८॥
भागेन रूपस्य⁴ भागो भागभागः तस्य विधिर्भवति । यस्य भागेन भागस्तस्मिन्
रूपे भागसम्बन्धिना छेदेन हते तस्य छेदस्य गमो विनाशः । अंश इदानीं छेदो जातः
रूपराशिश्चांशः ।
उदाहरणम्--
षड्भागभागो दशभागभागस्त्रिभागभागश्च नवांशभागः ।
जानासि चेद्ब्रूहि सखे विचिन्त्य द्विभागभागश्च धनं किमैक्ये ॥१६॥
¹ अधरेण । ² ५२२/३६० । ³ १०३ । ⁴ भागेनस्य ।