पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

१६ वर्ग-परिकर्म
८६६ । एवं तृतीयराशौ भाज्यभाजकयोस्तुल्येन राशिना दशकेन छेदसम्भवो वर्त्तते इति तौ
तेन छित्त्वा, षट्केन ६ भाजकेन भाज्यं ४८३६० भक्तं, लब्धम् ८०६५ । प्रतिलोममिति
वचनादनुलोमप्रकारेण भागविधिर्नास्ति ।
वर्गानयने करणसूत्रमार्याद्वयम्—
कृत्वाऽन्त्यपदस्य कृतिं शेषपदैर्द्विगुणमन्त्यमभिहन्यात् ।
उत्सार्योत्सार्य पदाच्छेषं चोत्सारयेत् कृतये ॥ २३ ॥
सदृशद्विराशिघातो रूपादिद्विचयापदसमासो (वा) ।
इष्टोनयुतपदवधो वा तदिष्टवर्गान्वितो वर्गः ॥ २४ ॥
आर्याद्वयमेतत् । राशिरात्महतो वर्गः। स कथमात्मगुणो भवतीति चत्वारः प्रत्यक्ष-
परोक्षा उपायाः । स एव राशिर्द्विष्ठः प्रत्युत्पन्नोक्तप्रकारप्रपञ्चेन यदात्मानं गुणयेत् स
तावत् कवाटसन्धौ प्रत्यक्षः । रूपस्थानविभागयोः प्रत्यक्षपरोक्षः, गुणकराशेः प्रत्यक्षत्वाद्
गुण्यराशेर्विभागे परोक्षत्वात् । 'कृत्वाऽन्त्यपदस्य कृतिमित्यादिकर्मणि एकप्रत्यक्षता, द्वितीयस्य
केनापि रूपेणानाश्रयणात् परोक्षता । परोक्षत्वमपि द्विविधम् । रूपस्थानविभागे गुण्यस्य
परोक्षत्वे सति तदारम्भकारणमाश्रयणात्मकं, 'कृत्वाऽन्त्यपदस्यकृतिमिति'त्यत्र तु द्वितीयस्य राशेर्न
कथञ्चिदाश्रय २इत्याश्रितानाश्रितभेदात् द्विविधं परोक्षम् । 'रूपादिद्विचयापदसमासो वे'ति
परोक्ष एव, एकत्रपि राशिप्रत्यक्षत्वाभावाद् अनाश्रितं चात्र परोक्षत्वं वैकर्मिकं च । घातात्मको
हि वर्गो, न च 'रूपादिद्विचया'दिकर्मणि घातरूपता काचिदस्ति सङ्कलितेन वर्गसिद्धेः ।
रूपस्थानविभागे तु घातयोगाभ्यामित्येवमपि परोक्षद्वैधं केवलं तु निजकर्माविभक्त-
कवाटसन्धावस्ति । यद्यपि च रूपादिद्विच्योत्पन्नं कथमपि मूलराशेराश्रयणात्मकं कृतम्,३
तथापि च यस्यावधिमानं विवक्षितमूलसममिति४ उपाश्रिताख्यः परोक्षाख्यभेदः । 'इष्टोन-
युतपदवधो५ वा' इत्यत्रापि राशिद्वयपिण्डसङ्ख्याश्रितोऽप्युपाश्रिताख्यो भेद इति मन्यन्ते ।
तत्र सूत्रोक्तक्रमेण प्रकारा६ व्याख्यायन्ते । कृत्वान्त्यपदस्य कृतिं शेषपदैर्द्विगुणमन्त्यमभि-
हन्यात्,उत्सार्योत्सार्य पदात्-- मूलराशेरेकदशादिक्रमेण यदन्त्यं पदं स्थानं,तस्य कृतिं वर्गं,कुर्यात् ।
तेनैवं कृत्वा यद् भवति तत्स्थापयेत् । ततस्तेनान्त्येन द्विगुणेन शेषपदान्यनष्टानि गुणयित्वा
यद् भवति तत्तेषां यथास्थानं यथाक्रमं स्थापयेत् । एषामन्त्यपदस्य कृतिः । तच्चान्त्यं पदं
निवर्त्तते, शेषं चोत्सारयेत्कृतये इत्यत्र शेषवचनाद् अन्त्यपदे कर्मान्तरानभिधानाच्च ।
कृतये इत्यत्र "कृति'शब्देन द्वयोरपि कर्मणः शेषं८ 'च'शब्देन समर्पणाद् वर्गावगर्मात्मनां च
१ कृत्वान्त्यपदमित्यत्र । २ इत्याश्रितानां । ३ ॰राश्रयणात्मजे कृत्त्वं । ४ विवक्षितं मूलं
समिति । ५ इष्टेने युतपदवधे । ६ प्रकारा । ७ वर्ग कृति॰ । ८ शेषे ।