पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

१७० क्षेत्रव्यवहारः
पार्श्वभुजान्तरं १७, संयुतिः ३१, अनयोर्वधः¹ ५२७, अस्मान्मुखहीनायाः भुवः २५
कृतिः ६२५ अधिकैवेति तत्रावधा आनीयते । त्र्यश्रस्य पार्श्वभुजयोः ७ । २४ कृती
४६ । ५७६, विवरं ५२७, भूम्या² २५ हृतं | ५२७/२५ |, ऋणं धनं भूमौ | ९८/२५ | | ११५२/२५ |, तद्दलं
| ४९/२५ | | ५७६/२५ |, एते³ अवधे, महती (बृहद्)भुजे स्वल्पभुजे⁴ स्वल्पा । ‘अवधावर्गे’णेत्यादिना जातो
लम्बः | १६८/२५ | ।
अतः क्षेत्रफलान(यन)म्—भूवदनसमासः २५, अतोऽर्धं | २५/२ |, मध्यमलब्बेन | १६८/२५ |
सङ्गुणितं ८४ ; एवं द्वितीयखण्डेऽपीति ८४, युतं १६८; मध्यचतुरश्रे भूवदनसमासः ५०, अर्धं
२५, मध्यमलब्बेन २४ सङ्गुणितं ६००, पूर्वस्यां फलयुतौ युतं ७६८, तदेव सकलं⁵ क्षेत्रफलम् ।
अथ त्र्यश्रसम्पुटस्य फलानयनम्—भूवदनसमासः १४, अतोऽर्धं ७, मध्यमलब्बेन २४
सङ्गुणितमिति खण्डद्वयफलयुतिसममेव १६८ ।
उदाहरणम्—
असमानचतुर्बाहुनि दशहस्ता भूर्मुखं च चत्वारः ।
सषडंशाः पार्श्वभुजा नव षट् च यथाक्रमेणैव ॥ १२६ ॥
त्र्यंशविरहिताऽर्धयुता⁷ मध्यमलम्बस्तु षट् कराः सार्धाः ।
अङ्गुलषष्ट्यंशोनाः समलम्बे⁸ तत्र किं गणितम् ॥ १३० ॥
यस्मिंश्चतुरश्रे क्षेत्रे⁹ भूमिर्दश हस्ताः मुखं पुनश्चत्वारो हस्ता अङ्गुलानि च चत्वारि
एकः पार्श्वभुजो नव हस्ता अष्टाभिरङ्गुलैरूनाः द्वितीयो भुजः षड् हस्ताः¹⁰ द्वादश चाङ्गुलानि,
तस्य विषमभुजस्याङ्गुलषष्टिभागोनद्वादशाङ्गुलसहितषड्हस्तसमलम्बकस्य किं क्षेत्रफलमिति ।
न्यासः—

                 २५/६ मुखम्
         ┌───────────────┐
         │               │\
         │               │ \
         │               │  \
भुजः १३/२│               │   \ २६/३ भुजः
         │               │    \
         │               │६ हस्ताः\
         │               │१२ अङ्गुलानि\
         │               │१÷ / ६०   \
         └───────────────┴───────────┘
                     १० भूः

---

¹ अनयोर्वधः ५२ अस्मान्ने नही० । ² कृती ४६ । ५५६ विवरं ५२७ भूम्या । ³ तद्दलं
| ५७६/२५ | | ५७६/२१ | पते । ⁴ यन्महतीतद्भूजे । | २४/५७६/२५ | | ७/४९/२५ | । ⁵ तदेवं ससं । ⁶ उदहर० ।
⁷ त्र्यशविहितार्थयुता । ⁸ अगुलाषष्ठंशोनाः समं लंब्रे । ⁹ क्षेत्र । ¹⁰ बहुस्ता ।