पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

क्षेत्रव्यवहारः १७१
अत्र ‘प्राक्छेदांशौ गुणयेदि’ति सवर्णिंतो लम्बः |१३७९/१४४०| ।
करणम्--भूवदनसमासः ८९/६, अर्धं ८९/१२, मध्यमलम्बेन |१३७९/१४४०| सङ्गुणितं यथा
|१२२७३१/३४५६|, अतो लब्धं हस्ताः ४६ अङ्गुलानि१ न किञ्चित् अङ्गुलांशाः १३७/१४४ । अथ
स्थूलफलानयनम्--बाहुप्रतिबाहुयोगौ |८५/६|९१/६|, अनयोर्दले |८५/१२|९१/१२|, अनयोर्घातः ७७३५/१४४,
अतो लब्धं हस्ताः ५३ अङ्गुलानि १७ अङ्गुलभागः ३/६, एतत्स्थूलं फलं सप्तभिर्हस्तैः षोडश-
भिरङ्गुलैश्चतुश्चत्वारिंशदधिकशतभवतैरेकचत्वारिंशद्भिरङ्गुलभागैरधिकत्वाददूरान्तरम्२ ।
वक्ष्यमाणकरणेन भुजयुतिः ८९/३, दलं ४४/३, चतुर्धा |४४/३|४४/३|४४/३|४४/३|, भुजहीनं
|१५/३|६/३|६३/६|४९/६|, एषां (घातस्य) पदम् ४६, अदूरान्तरं चैतत् । एषां च त्रयाणां फलानां
कतमं स्फुटमित्यग्रे वक्ष्यामः, सम्प्रति त्वत्र लम्बान्वेषणं क्रियते । तद्यथा--पार्श्वभुजो
|२६/३|१३|, अनयोरन्तरं संयुतिश्च १३/३, ९१/३, तद्वधः ११८३/९, अस्मान्मुखेन३ २५/६ हीनायाः
भुवः |३५/६| कृतिः |१२२५/३६| अधिकैव तस्माद(त्र) लम्बवधावाप्तिः ।
इदानीमजात्यक्षेत्राणां गजदन्तादीनां४ करणान्यतिदेष्टुमार्यामाह--
त्रिभुजं गजदन्ताकृति नेम्याकारं५ चतुर्भुजं क्षेत्रम् ।
बालेन्दौ त्रिभुजे द्वे वज्रे च चतुर्भुजद्वितयम् ॥११६॥
मुख्यसमनन्तरा(द)न्यस्योपजीवनावसर इति त्र्यश्रचतुरश्रफलकरणानन्तरमेव तदति-
देशभाजामवसरो दत्तः न दक्षक्षेत्रफलकरणसमाप्तौ वृत्तचापयोर्गजदन्तनेमिबालेन्दुवज्रैरनुप-
जीवनात् । त्रिभुजचतुर्भुजाभ्यामेव च ते उपजीव्येते इति तदनं(न्त)रमेव तयोः क्षणः
प्रणीतः ।
गजदन्ताकृतिकक्षेत्रफलानयनं त्रिभुजफलकरणेन साध्यं, नेम्याकारक्षेत्रफलानयनं चतु-
र्भुजफलकरणेनेति६ । समस्तस्यासमस्तकल्पना७ तु तथेति पश्चात्क्रियते बालेन्दुसदृशसन्निवेशवति
क्षेत्रे८ विष्कम्भगत्या मध्यतो द्विधाकृते त्रिभुजद्वयकल्पनया तत्करणेनेति पूर्ववत्१०, वज्राकृति-
सन्निवेशयुक्ते क्षेत्रे चतुर्भुजद्वयकल्पनया तत्करणेनेति पूर्ववत् ।
उदाहरणम्--
गजदन्ते द्विकरधरे त्रिहस्तलम्बे च किं गणितम् ।
१ अगुं० । २ ०कत्वादूरारं । ३ तद्वधः ११८३/९ तस्मात् मुखेन । ४ ०दीनां करणादीनां ।
५ ०००स्याकारं । ६ चातुर्भुजं । ७ ०स्यसमस्तं । ८ क्षेत्र । ९ ०कृतेः । १० पूर्वंत् ।