पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

क्षेत्रव्यवहारः १६७
भूम्यर्धमेवावधा । तथापि करणं, तत्र न्यासः—
[न्यासचित्रम् : त्रिभुजम् — वामभुजः ५, दक्षिणभुजः ५, लम्बः ३, भूः ८]
पार्श्वभुजौ ५।५, कृती¹ २५। २५, विवरं ०, भूम्या ८ हृतं ०, ऋणं धनं भूमौ²
८।८, तद्दलं ४।४, अवधे । अतो लम्बः—अवधावर्गेण १६ भुजवर्गात् २५ ऊनात् ९ मूलं
३, एष लम्बः ।
यथा चात्र पृथक् खण्डत्रयात् क्षेत्रफलानयनं तथा चाग्रिमोदाहरणे³ टीकाकृदेव प्रकट-
यिष्यतीत्यलम् । तथा च क्षेत्राणां न्यासः—
[चित्रम् १ (त्रिभुजम्) : भुजः ५, भुजः ३, भूः ४] [चित्रम् २ (त्रिभुजम्) : भुजः ३, भुजः ५, भूः ४] [चित्रम् ३ (आयतम्) : वदनम् ४/३, भुजः ३, भुजः ३, भूः ४/३]
तत्र प्रथमे लम्बानयनार्थं न्यासः—
[चित्रम् : त्रिभुजम् — बाहू ४, ३; भूः ५]
‘पार्श्वभुजे’त्यादिनाऽवधे⁴ ९/५ । १६/५, अतो लम्बः | १२/५ |, क्षेत्रफल ६ । एवं द्वितीये⁵
(क्षेत्रफलं ६), मध्यमचतुरश्रे ४, एवं⁶ १६ ।
उदाहरणम्—
त्रिगुणास्त्रयोदश धरा पञ्चकृतिर्यस्य बाहुवदनानि ।
लम्बस्त्रयोऽष्टगुणितास्तस्य फलं किं भवेत् कथय ।। १२८ ।।
¹ पार्श्वभुज ५ कृतिः । ² भूमौ । ³ त्राग्रि° । ⁴ °दिवधे । ⁵ °द्वितीयः १२ । ⁶ चैवं ।