पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

१६६ क्षेत्रव्यवहारः
न्यासः—
३ वदनम्
┌───┴───┐
भुजः ५ / । ३ । \ ५ भुजः
/ ।लम्ब।
/────┴───┴────
२८/३ भूः
कर्म—भूः | २८/३ |, वदनं | ३/१ |, अनयोः समासः | ३७/३ |, अर्धं | ३७/६ |, मध्यमलम्बेन ३ गुणितं १६,
हं १६ फलम् । स्थूलफलं तु बाहुप्रतिबाहुयोगौ | ३७/३ | १० |, अनयोर्दले | ३७/६ | ५ |, अनयोर्घातः१
८०/३, अतो लब्धं ह २६ अङ्‌गुलानि १६, दूरभ्रष्टं२ चैतत् ।
अथात्र३ लम्बानुसरणम्—पार्श्वभुजान्तरं ०, संयुतिः १०, अनयोर्वधः४ (०), मुखहीन-
भूकृति | ५७६/९ | रधिकैव, तस्मादस्त्यत्र लम्बावधावाप्तिः । पार्श्वभुजयोः ५ । ५ कृती २५ । २५,
अनयोर्विवरं ० भूहृतमिति५ खमेव, ऋणं धनं भूमौ ‘राशिरविकृतः खयोजनापगम’ इति भवति
२८/३ | २८/३; तद्दले६ १४/३ | १४/३, एते अवधे, समत्वाद्भुजयो‘र्महती वृहद्भुजे’ इति नास्ति
अवधासाम्यात्७ । आभ्यां लम्बानयनं नैव भवति, त्र्यश्रस्यैवावाधानयनपूर्वकं लम्बानयनात् ।
तथा च तत्करणम्—
त्र्यश्रस्य पार्श्वभुजयोः कृतिविवरं भूहृतमृणं८ धनं भूमौ९ ।
तद्दलमवधे महती वृहद्भुजे लम्बकस्य विनिपातात्१० ॥
अवधावर्गोनाद् भुजवर्गान्मूलमिष्यते लम्बः । इति ।
तस्मादत्र मुखतुल्यभूवदनायतं चतुरश्रं पृथक्परिकल्प्य परिशिष्टक्षेत्रखण्डाभ्यां सम्पुटीकृताभ्यां
त्र्यश्रमुद्भाव्य लम्बानयनम् । तत्र मुखतुल्यभूवदनायतचतुरश्रनिष्कर्षान्मुखं शून्यं जातं भूमिश्च
मुखोना, भुजौ तु तावेव, भुजसम्पातप्रदेशावलम्बी लम्बश्च । एवं११ सति समपार्श्वत्वाद्
────────────────────────────────────────────────────────────
१ 'तः ८० । २ दूतभ्रं । ३ तत्रा चात्र । ४ संयुतिः ५ वधः । ५ क्तस्यतं ।
६ तद्दले १४/६ | १४/६ । ७ 'धातासाम्याश्र । ८ क्तस्यतं ऋण । ९ भूमा ।
१० लंवकनिपाते । ११ एवं च ।