पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

क्षेत्रव्यवहारः १६५
समत्वादुभयोर्महती वृहद्भुजे इति नास्ति¹ अवधासाम्यात् ।
अथ लम्बानयनम्—अवधावर्गेण | २८९/१६ | भुजवर्गात् | २८९/४ | ऊनादिति छेदसाम्यं कृत्वा
शोधितात्² ८६७/१६, मूलमिति करण्या लब्धो लम्बः³ ८६७/१६ । अत्र प्रश्ने लम्बप्रमाणं तत् प्रक्षेप-
सिद्धं, करणीफलस्य गणितगम्यत्वात् ।
तृतीयमुदाहरणम्—
द्विसमत्र्यश्रस्य फलं पञ्चकबाहोस्त्रिहस्तलम्बस्य⁴ ।
कथयाष्टभूमिकस्य क्षेत्रविधिं⁵ यदि विजानासि ॥ १२६ ॥
यस्य द्विसमत्र्यश्रस्य भूमिरष्टौ हस्ता लम्बस्त्रिकरः बाहू पञ्चकरौ तस्य फलं क्षेत्र-
व्यवहारगणितज्ञ⁶ त्वं कथय ।
न्यासः—
भुजः ५ ५ भुजः
३ लम्बः
८ भूः
करणम्—भूः ८, वदनं ०, अनयोः समासः ८, अर्धं⁷ ४, मध्यमलम्बेन ३ सङ्गुणितम्
१२ । अथ स्थूलफलम्—बाहुप्रतिबाहुयोगौ ८ । १०, अनयोर्दले ४ । ५, अनयोर्घातः २०,
दूरभ्रष्टं चैतत् ।
अथात्र लम्बानुसरणम्—पार्श्वभुजान्तरं शून्यं ०, संयुति १०, अनयोर्वधः शून्यम् ०,
अस्मान्मुखहीनभूकृति ६४ रधिकैवेत्यस्ति लम्बावधावाप्तिः, प्रश्नोपलब्ध एव चात्र लम्बः,
सम्प्रति चतुरश्रे त्वाचार्येण प्रतिपदमभिधानात्⁸ ।
उदाहरणम्—
वदनं सत्र्यंशकरं भूमिः सत्र्यंश(न)वकरा बाहू ।
पञ्चकरौ⁹ चतुरश्रे लम्बस्त्रिकरः कियद् गणितम् ॥ १२७ ॥
यत्र चतुरश्रे मुखमेकहस्तोऽष्टावङ्गुलानि¹⁰ भूमिर्नव हस्ता अष्टा(व)ङ्गुलानि भुजौ
पञ्चकरौ¹¹ लम्बश्च त्रयो हस्तास्तत्र क्षेत्रे क्षेत्रफल कियत् स्यात् ।
¹ नस्ति । ² °तात् | २६९/१६ | ³ लंवः····| ९६७/१६ | ⁴ 'बार्हस्त्रि° । ⁵ 'क्षेत्रस्य विधि ।
⁶ °तज्ञः । ⁷ 'अर्ध ८ अर्ध ४ । ⁸ 'मविधा° । ⁹ 'कराः । ¹⁰ चतुरश्र मुखमकहस्ता° ।
¹¹ 'करा ।