पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

१६४ क्षेत्रव्यवहारः
उदाहरणम्—
तुल्यत्रिभुजे भूमिः सार्धाष्टौ लम्बकः कराः सप्त ।
अष्टौ तथाऽङ्गलानि त्र्यंशौ च कियत्¹ फलं तत्र ॥ १२५ ॥
सर्वैर्भुजैस्तुल्यं त्रिभुजं तुल्यत्रिभुजं न तु तुल्यास्त्रयो भुजा यस्येति, एवं हि भूमेः
संकीर्तनाच्चतुर्भुजावाप्तिस्तच्च² न प्रकृतं (त्र्य) श्रेणान्तरितत्वात् । तस्माद्³ द्वितीयमिदं
त्र्यश्रमेवोदाह्रियत इति । एवंविधे त्र्यश्रे भूमिरष्टौ हस्ता द्वादशाङ्गुलयुक्ता⁴ भुजावपि तुल्य-
त्वाभिधानात्,⁵ लम्बश्च सप्त हस्ता भ्रष्टावङ्गुलानि द्वौ चाङ्गुलत्रिभागौ, तत्र किं क्षेत्रफलम् ।
न्यासः—
[Diagram: समद्विबाहुत्रिभुज, वामभुजः १७/२, दक्षिणभुजः १७/२ भुजः, आधारभूमिः १७/२ हस्ताः, मध्यलम्बः ७ हस्ताः ८ अङ्गुलानि २/३]
कर्म--भूः | १७/२ |, (मुखं ०), अनयोः समासः (१७/२), प्रतोऽर्धं १७/४, मध्यमलम्बेन⁶ | ७ २४ ८ २/३ |
'प्रावच्छेदांशा'विति सवर्णितेन २६५/३६ सङ्गुणितम् ४५०५/१४४, (लब्धं हस्ताः ३१) अङ्गुलानि ६
भागाः | ५/६ | । स्थूलं⁷ फलं तु बाहुप्रतिबाहुयोगो | १७/२ | १७ |, अनयोर्दले १७/४ | १७/२,
अनयोर्घातः २८९/८, अतो लब्धं (ह) ३६ अं ३, दूरभ्रष्टं चैतत् ।
अथात्र लम्बावघानुसरणम्⁸—पार्श्वभुजान्तरं ०, संयुतिः १७, अनयोर्वधः ०, अस्मा-
न्मुखहीनभूकृतिः | २८९/४ | अधिकैव, तस्मादस्त्यत्रावधालम्बलाभ⁹ इति । तदानयनम्—पार्श्व-
भुजयोः¹⁰ | १७/२ | १७/२ | कृती २८९/४ | २८९/४, अनयोर्विवरं ०, भूहृतमिति¹¹ खमेव, ऋणं धनं भूमौ
'राशिरविकृतः खयोजनापगम' इति¹² भवति | १७/२ | १७/२ |, तद्दले | १७/४ | १७/४ |, एते¹³ अवधे,
¹ कियत् । ² संकीर्तनाच्चतुर्भर्जाप्ति° । ³ तस्मा । ⁴ द्वादशांगुलापर्ययुक्ता । ⁵ तल्य° ।
⁶ लंबेन [ ७ / २४ / ८ / २ / ३ ] । ⁷ स्थूले । ⁸ ॰तः २८९/८ । ⁹ ॰नुसारणम् । ¹⁰ ॰लंबनला° । ¹¹ पाश्वभु° ।
१२ भूकुस्यतं° । १३ ॰जनापति । १४ यते ।