पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

भूमिकस्य त्रिभुजस्य बाहुप्रतिबाहुयोगदलघातः षड्युतमध्यर्धशतं¹ १५६, सूक्ष्मं षष्टिः ६०
प्रजायते । तथा चैवं² स्थूलफलकरणं, सूक्ष्मं तु 'भुजयुतिदलं चतुर्था भुजहीनं तद्घातपदं गणितम्' ।
एकस्तावद्बाहुप्रतिबाहुयोगः २६ अपरः २४, अनयोर्दले १३ । १२, अनयोर्घातः १५६ ।
अथ सूक्ष्मफलकर्म—भुजानां २४ । १३ । १३ योगस्य ५० दलं २५, चतुर्था २५ । २५ ।
२५ । २५, भुजैः क्रमेणोनं १ । १२ । १२ । २५, एषां घातात् ३६०० पदं ६०, एतत् सूक्ष्मम् ।
यत एवं तस्मात्सूक्ष्मफलस्यैवानयनकरणोपपत्तिः ।
अथानयोस्तात्त्विकमुच्यते—स्थूलादन्यत्, असम्भवतोऽपि क्षेत्रस्य स्थूलफलदर्शनात्,
विंशतिभूमिकस्य त्रयोदशसप्तकबाह्वोस्त्र्यश्रस्य शतफला(वा)प्तेः, तथा च बाहुप्रतिबाहुयोगौ
२० । २०, तयोर्दले १० । १०, तयोर्घातः १०० । यत्र च क्षेत्रस्यैव सम्भवो नास्ति कस्तत्र
क्षेत्रफलवगमः, असम्भवश्च क्षेत्रस्यैकस्माद्विंशतिकाद् भुजादपरबाहुयुतेः समत्वात् । अवधयोश्च
स्वस्वभुजे(न) समत्वाल्लम्बाभावः, तथा हि पार्श्वभुजयोः १३ । ७ कृती³ १६९ । ४९, अनयो-
विवरं १२०, भूपरिमाणेण⁴ २० हृतं ६, ऋणधनं भूमौ १४ । २६, तद्दले⁵ ७ । १३ अवधे,
महती १३ वृहद्भुजे १३, परि(शि)ष्टा ७ अल्पभुजे ७, आभ्यां च लम्बाभावः, यतः अवधावर्गेण
१६९ भुजवर्गात् १६९ ऊनात् ०, मूलं ०, लम्बः । यत्र च क्षेत्रे उभयतोऽपि लम्बाभावस्तत्र न
क्षेत्रफलस्य सूक्ष्मस्यावाप्तिः, नापि तत्क्षेत्रं स्यात्, शून्यलम्बत्वे मुखभूमिविश्लेषाभावे क्षेत्रत्वा-
भावात्⁶ । सूक्ष्मफलं त्वेवंविधे क्षेत्राभासे नैवायाति, तथा च भुजाः २० । १३ । ७ । ०, एषां युतिः
४०, अतो दलं २०, भुजैर्हीनं ० । ७ । १३ । २०, एषां वधः शून्यम्, अतः पदमपि शून्यमेव ।
तस्मात्तात्त्विकमेतत्तदानुमितस्यैव साधनकरणानि सामान्यविशेषाभावापादनेन⁷ चापपञ्चाश्रवै-
लक्षण्येन वक्ष्यन्ते । यैस्तु स्थूलफलमुक्तं तेषामल्पान्तरावलम्बपार्श्वभुजेषु संवादागमान्मिथ्या-
वाप्तिर्जाता । संवादस्थानं चैषां प्रथमं तावत् समचतुरश्रमेव, पञ्चकबाहुके तस्मिन् बाहुप्रति-
बाहुयोगौ १० । १०, अनयोर्दले ५ । ५, अनयोर्घातः २५, सूक्ष्मं फलं चैतदेव यथा भुजयुतिः
२०, दलं १०, चतुर्था १० । १० । १० । १०, भुजहीनं ५ । ५ । ५ । ५, तद्घः ६२५, अतः
पदं २५; आयतचतुरश्रमपि, पञ्चकभूवदने⁸ त्रिकबाहौ तस्मिन् भुजयुतिः १६, दलं ८, चतुर्था
८ । ८ । ८ । ८, भुजहीनं ३ । ५ । ३ । ५, तद्घात्⁹ २२५ पदं १५, एतत् सूक्ष्मम्, स्थूलमपि
च (बाहुप्रति) बाहुयोगौ १० । ६, दले ५ । ३, अनयोर्घातः १५ । आसन्नता च यथा सप्तकभूभुजे
पञ्चकमुखभुजे च द्विदिसमचतुरश्रे, तत्र हि सूक्ष्मं फलं भुजयुतिः २४, दलं १२, चतुर्था
१२ । १२ । १२ । १२, भुजहीनं ५ । ७ । ५ । ७, तद्घः १९२५, अतः पदं ३५, स्थूलफलं
तु बाहुप्रतिबाहुयोगौ १२ । १२, अनयोर्दलं ६ । ६, अनयोर्घातः ३६, रूपमात्रान्तरितत्वादत्र
प्रत्यासन्नता । दूरान्तरताविषयस्तु दर्शित एव । अथ कीदृशि स्थाने संवादः प्रत्यासन्नता
दूरान्तरता¹⁰ वा, अवलम्बपार्श्वभुजसाम्याल्पान्तरवह्वन्तरवत्¹¹ क्रमेण ।
¹ 'घातात्षड्युतमध्यर्धं' । ² च । ³ कृति । ⁴ ऊपरि° । ⁵ तद्दल । ⁶ क्षेत्रत्रत्वा°।
⁷ विशेषाभा° । ⁸ 'कभवंदने । ⁹ उद्धघात् । ¹⁰ °रत । ¹¹ °बहुंतरवत्स ।