पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

१५८ क्षेत्रव्यवहारः
षड्‌विंशतिस्तु त्र्यंशा¹ (त्र्यंशा)ष्टाविंशतिर्भुजौ यस्य ।
त्रिभुजस्य दश धरित्री तस्यावाधे² समाचक्ष्व ॥
इति प्रश्ने, सम्भवति तावत्क्षेत्रं यतोऽत्र महाभुजो महीदशका³ इतरभुजयुतेरष्टादशिकाया
ऊन एव, अवधासम्बन्धस्त्वन्विष्यते यथा पार्श्वभुजयोः | २६/३ | | २८/३ |, कृती | ६७६/९ | | ७८४/९ |,
अनयोर्विवरं⁴ १२, भूहृतं ६/५, भूमौ ऋणधनं ४४/५ ५६/५, अनयोर्दले | २२/५ | | २८/५ | एते अव(धे) ।
आभ्यां लम्बो यथा अवधावर्गेण५ | ४८४/२५ | भुजवर्गात्६ | ६७६/९ | ऊनात्७ | १२५४४/२२५ | मूलं | ११२/१५ |,
एष⁸ लम्बः । लम्बावधानावाप्तिर्यथा९ त्रिभूमिके चतुष्पञ्चभुजे त्र्यश्रे, तथा च पार्श्वभुजयोः ४ । ५
कृत्यो १६।२५ विवरं१० ६, भूम्या ३ हृतं ३, भूमौ ऋणधनं ० । ६, तद्दलं ० । ३, एते अवधे¹¹।
न चोपपद्यते । न हि शून्यं भूमेरावाधा भवति, भूखण्डद्वयात्मक(त्वाच्च) तयोः¹²। प्रायेण
भुजकोटिकर्णवति क्षेत्रे भुजकोट्योरन्यतरभूमित्वेऽवधालम्बानवाप्तिः, तत्र हि भुजस्य भूमित्वे
कोटितुल्यो लम्बः कोटेरश्च भुजतुल्यो, यो यस्य तुल्यः स तत्सूत्रेणैव सम्भवति । सम्भवतामपि च
तेषां भडेव¹³ स्वकरणानेतन्यफलानि ।
आयतचतुरश्रं यथा द्वादश पञ्च द्वादश¹⁴ पञ्च भुजा यस्येत्याद्यायतं चतुर्बाहुः,¹⁵ सम-
चतुरश्रं यथा 'वदनं¹६ पञ्च धरित्री¹⁷ पञ्चैव भुजौ च तादृशौ यस्ये'ति, (त्रिसमचतुरश्रं यथा)
'त्रिंशत् सनव धरित्री शेषभुजाः पञ्चविंशतिर्यस्ये'त्यादि यन्निबोध्यं तत्क्षेत्रं त्रिसमचतुरश्रं,
विषमचतुरश्रं यथा 'भूमिः षष्टिर्वदनं पञ्चकृतिस्सा द्विसङ्‌गुणैकभुजः त्रिंशत् सनवेत्यपरो१८ भुजो
यस्ये'ति तु विषमचतुरश्रं,¹९ द्विसमचतुरश्रं यथा 'भूवदने चाष्टमिते त्रयो भुजस्सप्तकोऽपरो२०
यस्ये'ति, भुजत्रयमपि²¹ (सममिति समत्रिभुजं, भुजत्रयमपि विषममिति) विषमत्रिबाहुकविषयं,
(भूमिः) पञ्चदश²² त्रयोदशभुजावित्यादि द्विसमबाहुत्र्यश्रमिति²³, त्रिभुजानि त्रीण्येव
पञ्चैव चतुर्भुजानि चेत्यष्टौ,२४ वृत्तं२५ नवमं क्षेत्रं, दशमं धनुः । एतयोरभिधा(ने) केचित्तु
धनुषो वृत्तखण्डत्वान्नवैव क्षेत्राणि समाख्यन् यथा तु नैतत्तथा तत्करणावसर एव
भविष्यति । अपरे तु धनुषि प्रत्याख्याते द्विदिसमभुजमुपसङ्ख्यावन्तः, भूमुखतो२६
भुजप्रतिभुजतः साम्यनियमेनोत्पन्नमायतचतुरश्रं पर्युदस्य द्वौ द्वौ भुजौ यस्य समौ तद्
द्विदिसमभुजं, परिशिष्टं समद्विभुजस्य²७ प्रकारान्तरमेवेति तत्राहुः । द्विसमभुजस्यायं
भेदो न तेन सहासमशीर्षिकामर्हतीति²८ पक्षयति, यदुत यः कश्चन भुजो भूः२९ कल्पनीयो
¹ षड्‌विंशतिस्त्रिंशा । ² भरित्री तस्याधर्मे । ³ महादशकः । ⁴ ॰वरे । ⁵ अवधव॰ ।
⁶ वमांतू । ⁷ अनात् । ⁸ यष । ⁹ लम्बेवेधा॰ । ¹⁰ कृत्य १६ । २५ विवरं । ¹¹ अवभे ।
¹² चयोः । ¹³ दशैव । ¹⁴ द्वादशे । ¹⁵ भुजाद्यायतं चतुर्बाहु । ¹⁶ वैदनं । ¹७ धत्री ।
¹⁸ सनवात्प । ¹⁹ रश्रं त्रयमपि समं सेम । ²⁰ भुजोः स॰ । ²¹ भुजे त्रयमपि । ²² दशः ।
²³ बाहुनि त्र्यश्रे । ²⁴ चेति भ्रष्ट । ²⁵ वृतं । ²⁶ भूमूख्यतो । ²⁷ तद् विषमद्विभुज परिशिष्ट
ममद्विभुजात् । ²⁸ सहसमशीर्षिकामर्हंतीत् । ²९ भू न ।