पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

१५६ क्षेत्रव्यवहारः
सप्तकमाह—
एकस्माद् भुजतोऽपरबाहुयुतिर्नो१ समानहीना वा ।
ऋजुगतितो२ वक्रगतिर्यस्मादूना न तुल्या३ (वा) ॥ १०८ ॥
पार्श्वभुजान्तरसंयुतिवधतो४ मुखहीनभूकृतिर्येषाम् ।
क्षेत्राणामभ्यधिका तेषां लम्बावधावाप्तिः५ ॥ १०९ ॥
आयतसमचतुरश्रे द्वित्रिसमभुजे विषमचतुरश्रम् ।
समविषमद्विसमभुजत्र्यश्राण्यथ वृत्तचापे च ॥ ११० ॥
क्षेत्राणि दशैतानि हि६ फलमेषां साधयेत् स्वकरणे(न) ।
एतत्परिकल्पनयाऽन्येषां गजदन्तनेमिपूर्वाणाम् ॥ १११ ॥
स्थूलफलं७ त्रिचतुर्भुजबाहुप्रतिबाहुयोगदलघातः८ ।
अवलम्बपार्श्वभुजयोर्यस्यान्तरमल्पकं९ तस्य ॥ ११२ ॥
अन्येषां क्षेत्राणां दूरभ्रष्टं यथा त्रयोदशके ।
त्र्यश्रस्य भुजद्वितये त्रिगुणाष्टभुवः फलं स्थूलम् ॥ ११३ ॥
षड्युतमध्यर्धशतं१० सूक्ष्मं षष्टिः प्रजायते यस्मात् ।
सूक्ष्मफलस्यैवाहं साधनकरणानि११ वक्ष्यामि ॥ ११४ ॥
त्र्यश्रे१२ त्रयाणां भुजानां चतुरश्रे चतुर्णा मध्यात् य एको भुजस्तस्मादन्यभुजयोगः तस्यै-
कस्य भुजस्य समं१३ नो भवति, कुत एव तत्तस्मादूनः, साम्यमात्रकेणैव क्षेत्रासम्भवः । यथा
दशहस्तस्य सूत्रस्य सम्भूय दशहस्ताभ्यां सूत्राभ्यां सह संयोगो१४ निरन्तरालो भवति तथा क्षेत्र-
प्रदर्शितप्रकारे१५ भुजपरिगतेन च क्षेत्रेण भवितव्यं, गर्भीकृतक्षेत्रेण च भुजपरिगतेन, अन्यथा
तु सूत्रमात्रं तत् । यदि भुजायोगादधिकस्तु१६ भुजो भवति तदा तस्य कौटिल्यं विना१७ न क्षेत्र-
सम्भवः, न च भुजः कुटिल इष्यते (त्रिभु)जादिक्षेत्रेष्विति वस्तुस्थितिः, सैव तदनुसरणासमर्थानां
गुरुणा प्रदर्श्यते१८ । तथा हि यद्येवं पृच्छेद्यथा—
विंशतिरष्टौ द्वादश हस्ता (वि)षमत्रिबाहुनि१९ भुजाः ।
विंशतिरष्टौ दश वा क्षेत्रफलं तत्र किं कथय ॥
इति, तदा स एवंविधक्षेत्रासम्भवेनैवोत्तरितव्यः२०, आद्ये प्रश्ने एकस्य२१ भुजस्येतरभुजयोगसाम्या-
१ एकस्माद्बजतो यरवाद्यू° । २ °गत्तिते । ३ °दूवति तल्या । ४ पास्संभु° ।
५ °धिकास्तेषां लम्बावधाव्याप्तिः । ६ दशैता विहं । ७ स्थूलं फलं । ८ त्रिचतुर्भुजे वाङ्गंप्रति-
बाहुयोगः द° । ९ °भुजयोस्तांतर° । १० षड्यतमाध्यर्धिं° । ११ सायएक° । १२ अश्रे । १३ सुम ।
१४ संयोगे । १५ °प्रकार । १६ भुजान्तरयोगादधिकस्य । १७ विता । १८ प्रदिश्यंते । १९ हस्ताच्च
समतत्रिवाङ्गनि । २० °नैवांतरि° । २१ एकस्ये ।