पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

१५२ श्रेढीव्यवहारः
उदाहरणम्—
सङ्कलितकृतिघनानां सङ्कलितसमासमानं मे कथय¹ ।
षण्णां सखे पदानां गणयित्वा यदि विजानासि ॥ ११८ ॥
षण्णां सङ्कलितसङ्कलितस्य वर्गसङ्कलितस्य (घनसङ्कलितस्य) च यः समासस्तं
कथय ।
पदं ६, सैकं ७, वर्गः ४६, ताडितपदं² २६४, द्विकोपेतेन पदेन गुणितं³ २३५२,
चतुष्कहृतं (५८८), एतत्⁴ (तत्) ।
एकाद्येकोत्तरेण पदानां वर्गयोगादिकमुक्त्वेष्टाद्युत्तरेण तत् प्रतिपादयितुमार्यामाह—
द्विगुणितचयेन गणितं मुखसङ्गुणितं निरेकगच्छस्य ।
कृतिसङ्कलितेन युतं⁵ चयकृतिगुणितेन वर्गयुतिः ॥ १०५ ॥
इष्टात्पदादिष्टदिनेष्टेनोत्तरेण द्विगुणेन श्रेढीफलं⁶ साधयेत्, तदनु तन्मुखेन सङ्गुणितं
सदिष्टपदस्य विरूपस्य सम्बन्धिनो वर्गसङ्कलितेनोत्तरवर्गगुणितेन संयोजयेत्, एवमिष्टाद्युत्तर-
गच्छैर्वर्गसङ्कलितं भवति ।
उदाहरणम्—
द्विकादि(त्रिक)वृद्धीनां पदानां कृतयः क्रमात् ।
षण्णां गणितवित् तासां समासो मम कथ्यताम् ॥ ११९ ॥
आद्यं पदं द्वौ २ द्वितीयं पञ्च ५ तृतीयमष्टौ⁷ ८ चतुर्थमेकादश ११ पञ्चमं (चतुर्दश)
१४ षष्ठं सप्तदश⁸ १७, एषां द्विकादित्रिकवृद्ध्या स्थितानां षण्णां पदानामिमास्तावत् क्रमात्
पृथक् पृथक् कृतयो भवन्ति⁹ ४ । २५ । ६४ । १२१ । १६६। २८६, आसां युतिः ६५६ ।
एतस्या लघुकर्मेदम्¹⁰ । द्विगुणितचयेन न्यासः—

आ	उ	ग
२	६	६

'व्येकपदे'त्यादिना गणितं १०२, मुखसङ्गुणितं २०४, अथास्यैव गच्छस्य (६ निरेकस्य ५)
कृतिसङ्कलितेन 'तत् त्रिहृतं वर्गसङ्कलितमि'तिसिद्धेन ५५ चयकृत्या ६ गुणिते(न) ४६५ युतं
६५६, एषा सा ।
¹ समासमध्ये । ² ताडितपदं २६ । ³ गुणितं २३४२ । ⁴ पतत । ⁵ च युतं ।
⁶ श्रेणीफलं । ⁷ पदं द्वौ द्वितीयमष्टौ । ⁸ सप्तादश । ⁹ भवन्ति ४ । २४ । ६४ । १२१ ।
१६६ ।१८६ । ¹⁰ लक्तकं ।