पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

श्रेढीव्यवहारः १५१
उदाहरणम्—
एकादिचयपदानां घनसङ्कलितं सखे कियद् भवति ।
आशु दशानां प्रकथय
एकादिचयेन दशानां राशीनां पृथक् पृथग्घनाः--१ । ८ ।¹ २७ । ६४ । १२५ ।
२१६ । ३४३ । ५१२ । ७२६ । १००० । एषां युतिः² ३०२५ । एतस्या लघुकर्मेदम्—पदस्य १०
वर्गः³ १००, सपदं⁴ ११०, अतोऽर्धं ५५, एकादिचयेन श्रेढीफलमित्यर्थः⁵, अस्य वर्गः⁶ ३०२५ ।
अथैकादिचयेन तावतां पदानां यानि यथास्वं पृथक् पृथक् सङ्कलितानि तेषां लघु-
कर्मणा⁷ संयोगं ज्ञापयितुमार्या(परार्ध)माह—
द्वियुतपदेन च गुणितं त्रिहृतं सङ्कलितसङ्कलितम् ॥ १०३ ॥
सपदपदवर्गंतोऽर्धमित्यन्तमपेक्ष्यते, इह गुण्यसाकांक्षत्वात् पूर्वप्रक्रान्तार्थविशेषद्योतनात़्स-
जातीयस्वगुणवाधनात् । ततोऽयमर्थः एकादिचयेन (य)च्छ्रेढीफलं तद् द्वियुतेन पदेन गुणितं
त्रिभिर्भक्तं सङ्कलितसङ्कलितं भवति ।
उदाहरणम्--
तथैव सङ्कलितसङ्कलितम् ॥ ११७ ॥
एकादिचयन दशानां पदानां प्रत्येकसङ्कलितसंयोगं प्रकथय ।
तत्र सङ्कलितानां पृथक् पृथक् न्यासः—
१ । ३ । ६ । १० । १५ । २१ । २८ । ३६ । ४५ । ५५ ।
एषां युतिः⁸ २२० । एतस्या लघुकर्मेदम्--एकादिचयेन श्रेढीफलं दशानां ५५, एतद् द्वियुतपदेन
१२ गुणितं ६६०, त्रिहृतं २२०, एतत् तत् ।
करणसूत्रम्⁹—
सैकपदवर्गताडितपदं द्विकोपेतपदगुणं भवति ।
सङ्कलितकृतिघनानां सङ्कलितैक्यं¹⁰ चतुष्कहृतम् ॥ १०४ ॥
त्रिधा पदं स्थापयेत् एकत्र सैकं वर्गीकृतम् अन्यत्र शुद्धमेव अपरत्र द्विकोपेतं, ततस्तेषां
घातश्चतुर्भिर्भक्तव्यः,¹¹ तेन सङ्कलितसङ्कलितस्य वर्गसङ्कलितस्य (घन)सङ्कलितस्य च योगो
भवति कर्मलाघवेन ।
¹ १ । २८ । ² युतिः ३० । २५ । ³ वर्गः १०० । ⁴ सपदं १० ।
⁵ श्रेशफल॰ । ⁶ वर्गः ३० । ⁷ कर्मणां । ⁸ युतिः २२ । ⁹ कारणं॰ । ¹⁰ ॰लितं चैक्यं ।
¹¹ चातश्च॰ ।