पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

१२८ श्रेढीव्यवहारः
अनेन सूत्रेण 'निर्विकलपदघ्नचयः सादिरनष्ट' इति अन्त्यधनमानीय 'विकलघ्नानष्टे'ति
तदर्धभागिधनं साधितं, शेषेण सूत्रेण चतुर्णां सङ्कलितम् । तत्कथमिति चेदुच्यते । अन्त्यधनानयने
तावत् 'पदमेकहीनमि'ति कर्तव्ये निर्विकलं पदं कृतम्, 'उत्तरगुणितमि'ति तु 'पदघ्नचय'१ इति
'संयुक्तमादिने'ति च 'सादिरि'ति च न भिन्नार्थम् । एवमेतदन्त्यधनमानीय न्यस्तम् । 'मुखान्वितो
विचय' इति चतुर्णां२ सङ्कलितमुपक्रान्तं, पञ्चमधनादेकादशभ्यो हि एकगुणचयहीनं३ चतुर्थस्य
धनं भवतीत्यस्य 'विचय' इति कृतं, निर्विकलपदार्धेन गुणं मुखान्वितचतुर्थम् इत्यनेन सङ्क-
लितार्थं४ 'मध्यधनं पदगुणं५ गणितमि'ति निर्वाहितम्, इदानीमत्र सङ्कलिते पञ्च(म)-
धनमनुपात्य 'विकलघ्नानष्टयुग्गणितमि'ति६ (कृतम्) ।
अथ द्वितीयोदाहरणम्—
मासि प्रथमेऽध्यर्धं७ त्रिभागवृद्ध्या ततो(ऽन्य)मासेषु ।
यदि कर्मकरो लभते तत्किं मासत्रये सार्धे८ ॥ १०७ ॥
यो भृतकः प्रथमे मासि सार्धं रूपं लभते द्वितीयादिमासेषु रूपत्रिभागवृद्ध्या,
स कस्यचिन्मासत्रयं पक्षमेकं च कर्म कृत्वा प्रथममासात्प्रभृति सङ्कलितानि भृतिरूपाणि
कियन्ति लभते इति ।
न्यासः—आ १ १/२, च १/३, ग ३ १/२, सङ्कलितं न ज्ञायते ।
तदर्थं कर्म—पदं ३ १/२, निर्विकलं ३, चयेन १/३ हतं १, आदिना ३/२ सहितं१० ५/२, एषोऽनष्टः,
एष मुखान्वितः ४, विचयः ११/३, निर्विकलपदार्धे(न) ३/२ हतः११ ११/२, विकलघ्नोऽनष्टो
जात: ५/४, एतेन युतः २७/४, लब्धं सङ्कलितम् ।
अथात्रैव राशिगते (उ)त्तरपदसङ्कलितेषु ज्ञातेषु आदेरज्ञातस्यानयनार्थं करणसूत्र-
मार्यामाह—
निर्विकलपदाद् व्येकाद् दलं सविकलं चयेन सङ्गुणयेत् ।
विकलविहीनपदेन च तदूनधनं१२ पदहृतं१३ प्रभवः ॥ १०८ ॥
पदाद्विकलहीनाद्विरूपात् अर्धं विकलसहितं चयेन तथा निर्विकलपदेन च गुणयेत्,
१ तुल्यं चय । २ चतुर्णां । ३ ०णमादिहीनं । ४ निर्विकलपदार्धेन गुणयिष्य-
माणस्य चतुर्थ इत्यनेनांत्यधनार्थं । ५ पदगुणं । ६ निर्विकलघ्ना । ७ ऽध्यर्धं ।
८ मासत्रयः सार्धः । ९ न्यासः आ १ १/२, च १/३, ग ३ १/२ । १० सहितं ५/२ । ११ हतं ।
१२ उदूधनं । १३ पदस्यतं ।