पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

अथ वर्गे आर्यापरार्धम्—
धनमृणधनयोर्वर्गः खं खस्य पदं कृतिर्यत्तत् ।
ऋणराशेर्धनराशेश्च वर्गो धनात्मकः स्यात् । शून्यस्य मूलं कृतिर्वर्गो यत्तदित्यनेन
घनघनमूले खं शून्यमेव स्यादिति ।
अथ यत्र पदसङ्कलिते ज्ञायेते१ नादिनोत्तरं न चादिरुत्तरं चेष्टतो व्यवस्थापितं
तदितरानयनमाद्यानयनसूत्रेण वाऽशक्यमाद्युत्तरमिश्रदर्शनपारतन्त्र्यात्तत्र२ तयोरानयनार्थं करण-
सूत्रमार्यामाह—
विपदपदवर्गदलहतमिश्रधनात्फलमपास्य परिशिष्टम् ।
व्येकपदार्थेन भजेद् व्येकेन पदाहतेनादिः ॥ ८८॥
पदफलयोरिहोपकरणभावाश्रयेणाद्युत्तरयुतिरेव३ मिश्रधनम् । तस्मान्मिश्रधनाद्विपदस्य
सङ्कलितगच्छविरहितस्य पदवर्गस्य सङ्कलितगच्छकृतेर्दलेनार्थेन हताद् गुणितात्फलं
सङ्कलितमपास्य४ विशोध्य परिशिष्टं भजेत् छिन्द्यात्, केनेत्युच्यते । व्येकस्य रूपोनस्य पदस्य
सङ्कलितगच्छस्यार्धेन व्येकेन पदाहतेनेत्येष भागहारः, एतदाप्तमादिः अर्थात्प्रतिपादितं
भवति, यदुत आदिवियुक्तं मिश्रं प्रचय इति ।
इदमपि सूत्रं बीजोपजीवनेन स्थितं, तथा चेहादेरज्ञातत्वाद्यावत्तावत्संज्ञातवं, तेन तस्य
स्थापनं—आ या १ । उत्तरस्यापि (अ)ज्ञातत्वे यदि तुल्यतादिनियमाभावाद्व्यक्तान्तरत्वे५
कालकादिवर्णान्तरत्वे प्राप्तेऽपि आदिविशुद्धमिश्रशेषमप्युत्तरमतो६ यावत्तावन्मिश्ररूपं
तत्स्थाप्यते यथा उ७ ५ या १+, गच्छो ज्ञायते ५, सङ्कलितम् ४० ।
एवं स्थिते अव्यक्तराशी एव व्यक्तवत्प्रकल्प्य तयोरानयनं८ क्रियते । तेनाव्यक्त-
सङ्कलितधनेन व्यक्तं चत्वारिंशत्परिमाणं रूपात्मकत्वाद्युक्तं सङ्कलितं स्पर्धयित्वा समीकरणा-
ख्येन प्रथमबीजेनादिरानीयते ततश्चार्थतस्तु (आदि)विशुद्ध(मिश्र)मुत्तरप्रमाणं लभ्यत इति ।
अव्यक्तपक्षे सङ्कलितानयनार्थो न्यासः—
आ या १, उ९ ५ या १+, गच्छः ५, सङ्कलितं च१० ज्ञायते (४०) ।
अत्र कर्म—व्येकस्य११ पदस्यार्धं २, चयेन (रू ५ या १+ गुणितं रू १० या २+,
आदिना या १ सहितं रू १० या १+, पदेन ५ सङ्गुणितं) रू१२ ५० या ५+। एतच्चत्वारिंशता
सममिति पक्षयोर्न्यासः—
या१३ ५+ रू ५० एकः पक्षः; या ० रू ४० द्वितीयः१४ पक्षः ।
१ ज्ञायते । २ शक्यमाद्यत्तर° । ३ °परकरणभावश्रयेणाद्युतितरारेवं । ४ °मयास्य ।
५ तुल्यतादनि° । ६ °म••••राया । ७ ३ ऊ ५ या १+ । ८ ततोऩानयनं । ९ ३ ऊ ५ या
१+ । १० न । ११ कर्मण्वेकस्य । १२ ऊ ५ ० । १३ या ५+३४ ० । १४ या • ऊ ४ द्वितीयः ।
या २+ ऊ १ ।